سپهرغرب، گروه زیست‌بوم: خرس‌ها حیواناتی مفید برای طبیعت‌اند ازآنجاکه همه‌چیزخوارند، گونه چتر محسوب می‌شوند به این معنا که حفاظت از آن‌ها موجب حفاظت از علف‌ها، حشرات و میوه‌ها می‌شود درواقع گونه‌های دیگر در سایه آن حفاظت می‌شوند پس آن‌ها را دریابیم.

خرس‌ها موجوداتی بزرگ اما دوست‌داشتنی هستند، اگر به دوران کودکی خود برگردیم می‌بینیم که خرس‌ها در کارتون‌های مختلف همواره قلبی مهربان و از طلا داشتند مثلاً «جان کوچولو» در رابین‌هود، «بامزی» قوی‌ترین خرس دنیا، «یوگی» در یوگی و دوستان، «خرس مهربان» در پسر شجاع و «میشا» در مجموعه کارتونی دهکده حیوانات همیشه با ما بودند و ما زمان کودکی خود را با آن‌ها سپری کرد‌ایم، آن زمان به ذهنمان هم نمی‌رسید که این موجود مهربان در دنیای واقعی روزهای سختی را می‌گذراند و به علت فعالیت‌های انسانی خانه‌خراب شده است.

چندین گونه خرس در دنیا زندگی می‌کند ازجمله خرس قطبی، قهوه‌ای، خاکستری (گریزلی) سیاه، عینکی، تنبل، آفتابی، پاندای قرمز و پاندای غول‌پیکر که هرکدام در شرایط خاص زیستی قرار دارند مثلاً برخی مانند خرس قطبی به علت گرم شدن زمین در حال نابودی است، نسل برخی هم مانند پاندای غول‌پیکر به‌شدت در معرض تهدید قرار دارد.

تخریب زیستگاه، کاهش غذا و تقابل با انسان ازجمله دلایل اصلی خطر حیات این گونه‌های ارزشمند است، البته گاهی خودشان هم به همدیگر رحم نمی‌کنند و برای اینکه مادر آماده زادآوری دوباره شود خرس نر اقدام به کشتن توله‌ها می‌کند بنابراین، این عوامل موجب به خطر افتادن نسل خرس‌ها شده است.

به اعتقاد کارشناسان امر، خرس یک‌گونه چتر است ازاین‌رو حفاظت از آن در دنیا بسیار حائز اهمیت است، در تعریف آن می‌توان گفت که خرس در بهار بیشتر از علف‌های تازه تغذیه می‌کند، آخر بهار و اول تابستان حشرات زیاد می‌شوند و بیشتر از آن‌ها می‌خورد، در اواخر تابستان میوه‌ها فراوان است و خرس شروع به خوردن میوه‌ها می‌کند، آخر تابستان و اول پاییز بلوط زیاد می‌شود بنابراین به خوردن بلوط بسیار وابسته می‌شوند، در پاییز و زمستان که هوا سرد می‌شود و دیگر چیزی برای خوردن ندارند تا این جثه بزرگ را سیر کنند می‌خوابند البته اگر در طول سال هر وقت که بتوانند شکار کنند گوشت می‌خورند.

برخی نیز خرس‌ها را باغبان طبیعت می‌دانند چون آن‌ها پس از خوردن میوه، دانه‌اش را کیلومترها دورتر می‌اندازند و به‌این‌ترتیب به دانه‌افشانی گیاهان کمک می‌کنند.

خرس‌ها معمولاً از هر چیزی تغذیه می‌کنند؛ علف، بلوط، حشرات، میوه و حتی گوشت به مذاق این حیوانات عظیم‌الجثه و همه‌چیزخوار خوش می‌آید، اما با تمام این‌ها مانند دیگر حیوانات برای ادامه زندگی و بقا در زحمت هستند و به علت تخریب زیستگاه و تقابل و تعارض با انسان در معرض تهدید هستند.

بنابراین برای حفاظت از خرس، باید از علف، حشرات و میوه‌ها نیز محافظت کنند ازاین‌رو یک‌گونه چتر محسوب می‌شود زیرا گونه‌های دیگر در سایه آن حفاظت می‌شوند و این درواقع یک استراتژی حفاظت برای مدیران است.

اما در ایران فقط دو گونه خرس قهوه‌ای و سیاه وجود دارد که هرکدام به ترتیب درخطر انقراض و وضعیت بحرانی قرار دارند، بر اساس برآوردهای صورت گرفته حدود یک‌هزار تا هزار و 300 خرس قهوه‌ای و کمتر از 100 قلاده خرس سیاه در زیستگاه‌های طبیعی ایران زندگی می‌کنند.

     خرس قهوه‌ای ایران درخطر انقراض

خرس قهوه‌ای در دنیا زیرگونه‌های مختلف دارد و تقریباً در تمام نیمه کره شمالی پراکنده است مثلاً خرس گریزلی در امریکا با 650 کیلو یا خرس کودیاک که حدود یک‌تن وزن دارد همان خرس قهوه‌ای ایران است با این تفاوت که خرس قهوه‌ای ایران کوچک‌ترین زیرگونه با وزن حدود 250 کیلوگرم است. درواقع خرس قهوه‌ای در کشورهای مختلف با نام محلی خاصی شناخته می‌شود.

این خرس در دنیا ازلحاظ تعداد جمعیت از وضعیت خوبی برخوردار است یعنی در کمترین مرحله نگرانی قرار دارد اما در ایران و حوزه خاورمیانه در شرایط خطر انقراض است چون جمعیتش بیشتر تحت تأثیر عوامل مختلف تهدید قرارگرفته است، جمعیت خرس قهوه‌ای در رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس گسترده است درواقع در 22 استان کشور، این‌گونه وجود دارد.

     خرس سیاه در وضعیت بحرانی

خرس سیاه گونه دیگر خرس در ایران است که در استان سیستان و بلوچستان، جنوب کرمان و حاشیه شرقی و شمال شرقی استان هرمزگان وجود دارد، وضعیت این‌گونه خرس اسفبار است و به‌شدت درخطر انقراض قرار دارد درواقع می‌توان گفت که وضعیت آن بحرانی است و خیلی‌ها احتمال می‌دهند که کمتر از 100 قلاده خرس سیاه در ایران وجود داشته باشد.

تخریب زیستگاه مهم‌ترین تهدید حیات خرس‌ها است، مثلاً در حوزه زاگرس تمام جنگل‌های بلوط در حال از بین رفتن هستند، در حوزه البرز جاده‌سازی، ویلا سازی و جنگل‌تراشی زیستگاه‌های این حیوانات را نابود کرده است، تعارض و تقابل با انسان را می‌توان دومین عامل تهدید خرس‌ها عنوان کرد، خرس به علت بزرگ‌جثه بودن، نیازهای غذایی و زیستگاهی زیادی دارد و همین مسئله باعث شده تعارضش با انسان زیاد شود؛ بسیاری از مواقع جنگل‌تراشی و ویلاسازی باعث نفوذ انسان به زیستگاه این حیوانات می‌شود و خرس هم برای یافتن غذا به‌ناچار وارد آبادی‌ها شده و مثلاً دام‌های کوچک را می‌خورد، از زباله تغذیه می‌کند یا زمین‌های کشاورزی و باغات میوه را تخریب می‌کند که همین مسئله موجب واکنش انسان‌ها و کشته شدن حیوان می‌شود.

خرس‌ها هر دو تا سه سال یک‌بار زادآوری می‌کنند، ازآنجاکه معمولاً یک تا دو سال توله‌هایشان با آن‌ها می‌مانند تا بزرگ و مستقل شوند ازاین‌رو بعدازآن تا جفت‌گیری کند و توله به دنیا بیاید معمولاً یک فرآیند سه‌ساله طی می‌شود، خرس‌ها معمولاً در هر زایمان، بین یک تا سه توله به دنیا می‌آورند البته هرچقدر سن مادر بیشتر باشد تعداد توله‌ها در زمان تولد و هم ازلحاظ زنده ماندن بعد از تولد بیشتر می‌شود چون مادر باتجربه‌تر شده و بهتر می‌تواند از توله‌ها مواظبت کند.

اولین بارداری خرس‌های ماده در سه تا چهارسالگی رخ می‌دهد که معمولاً یک توله به دنیا می‌آورند اما وقتی سن آن‌ها از هشت سال به بالاتر می‌رود تعداد توله‌ها نیز بیشتر می‌شود چون هم جثه حیوان بزرگ‌تر می‌شود و هم باتجربه‌تر شده‌اند در این حالت نرها هم به‌راحتی نمی‌توانند به آن‌ها حمله کنند زیرا ماده‌ها باهوش‌تر شده‌اند. خرس‌ها معمولاً 12 تا 15 سال در طبیعت عمر می‌کنند.

البته خیلی از خرس‌ها خودشان را از بین می‌برند مثلاً تصور کنید جمعیت کم است و خرس‌های نر نمی‌توانند سه سال صبر کنند تا جنس ماده دوباره آماده جفت‌گیری شود تا زمانی که ماده توله دارد برای جفت‌گیری آماده نیست ازاین‌رو خرس‌های نر توله‌ها را می‌کشند تا مادر زودتر آماده جفت‌گیری شود که به‌اصطلاح به آن توله‌کُشی می‌گویند که خود تهدیدی برای جمعیت آن‌ها محسوب می‌شود.

با تمام این‌ها می‌توان گفت که خرس‌ها به دلایل مختلف برای زندگی در عذاب هستند و انسان‌ها باید با آن‌ها مهربان‌تر باشند تا آینده فقط نامی ازاین‌گونه‌های ارزشمند باقی نماند.