خانهمسافر؛ خوب، بد، زشت
سپهرغرب، گروه گردشگری - عباس سریشی: اقامتگاههای غیرمجاز، معضلی هستند که علاوه بر تبعات منفی در صنف هتلداری و مسافرخانهها، پیامدهای منفی فرهنگی و اجتماعی نیز در پی دارد که نباید از آنها غافل شد.
به اعتقاد صاحبنظران، بهطور کلی گردشگری دربرگیرنده جریانی از سرمایه، انسان، فرهنگ و کُنش متقابل میان آنهاست که در فضاهای جغرافیایی، آثار مختلف و متعددی را بر جا میگذارد که ایجاد درآمد و اشتغال برای ساکنان محلی در بخشهای مختلف یکی از این پیامدها است.
درواقع گردشگری، فعالیت پاکی است که میتواند با تحرکبخشی به ظرفیتها در جوامع و کشورهای در حال توسعه به حل مشکلاتی نظیر بیکاری و فقر کمک کند؛ البته این صنعت بهواسطه ماهیت خود مستلزم فعالیت پیچیده، ترکیبی و مشارکت بخشهای مختلف و متعدد جامعه است و طبیعتاً آثار مثبت و منفی گستردهای را نیز در سطوح مختلف برجای میگذارد.
همچنین گردشگری میتواند با ایجاد فرصتهایی برای اشتغال و کسب درآمد برای ساکنان محلی و توسعه ساختارهای زیربنایی، امکان توسعه پایدار و یکپارچه شهری را فراهم آورد گو اینکه تجربه نیز نشان داده که هرکجا گردشگری بهطور اتفاقی و یا بدون برنامهریزی، مدیریت و یا راهبردی مشخص رواج یابد مشکلات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی متعددی را به همراه خواهد آورد و در درازمدت مشکلاتش بیشتر از فوایدش میشود.
بنابراین بسیار ضروری است که بتوانیم راهبردهای هماهنگ شدهای را در ابعاد مختلف جهت توسعه سازمانیافته این صنعت تعریف و تدوین کنیم که با شرایط و الزامات قابل پیشبینی و غیرقابلپیشبینی سالهای آینده منطبق و سازگار باشد.
کارشناسان بر این عقیدهاند که با توجه به اینکه ضعف تسهیلات و خدمات موجود در یک شهر در ارتباط با گردشگری میتواند موضوعی مشکلساز تلقی شود، پس توسعه این زیرساختها باید در اولویت قرار گیرد. در حقیقت کسب این مطلوبیتها و مزایا از دید گردشگران، زمانی امکانپذیر است که بستر مناسب آن یعنی نهادهای مدنی و زیرساختهای اجتماعی آن قبلاً فراهم شده باشد.
درعینحال قبل از هرگونه برنامهریزی و اجرای طرحهای تدوینشده، داشتن آمار و اطلاعات از مطالبات گردشگران و داشتههای زیرساختی ضرورتی اجتنابناپذیر است چراکه استفاده از مواهب گردشگری جز با فراهم کردن بسترهای مناسب آن در جمیع ابعاد، امکانپذیر نیست و ازاینرو شناسایی جاذبهها در مرحله نخست و برنامهریزی برای توسعه آنها در مراحل بعدی امری ضروری به نظر میرسد.
اُتراق و سکونت، نخستین گام در گردشگری
و اما با نگاهی گذرا به آمار سالیانه حضور گردشگران در شهرهای تاریخی، فرهنگی و تفریحی کشورمان، میتوان دریافت که در یکی دو دهه اخیر، اشتیاق و گرایش عمومی به سفر در بین مردم افزایش بسیار چشمگیر و قابل توجهی یافتهاست.
قطعاً وجود مؤلفههایی چون اعتلای سطح فرهنگ سفر، امنیت و آرامش مطلوب حاکم بر کشور، توسعه راهها، افزایش وسایل نقلیه، توان مالی مردم و یا هنر تبلیغات گسترده در خصوص معرفی مراکز فرهنگی، تاریخی و غیره، در این امر مؤثر است، اما بیتردید هنوز در برخی زمینهها و بهخصوص موضوع زیرساختهای خدماتی و رفاهی همچنان نواقص، کمبودها و حتی چالشهایی بین مسافران و شهرهای مهمانپذیر وجود دارد که در صورت عدم رفع و یا آسیبشناسیهای لازم میتوانند در درازمدت موجبات نقصان در ارائه خدمات مطلوب و درنتیجه کاهش جذب مسافر و حتی مخدوش شدن چهره یک شهر را در حوزه گردشگری به همراه داشته باشد.
درمجموع تمام مؤلفههای دخیل در توسعه گردشگرپذیری پایدار در کشور ما اصل آسایش گردشگران از جایگاه ویژه و برجستهتری نسبت به بقیه مؤلفهها برخوردار است، گو اینکه در زیرشاخه اصل آسایش، مقولههای دیگری نیز قرار دارد که هرکدام بهنوبه خود قابل تأمل و تحلیل هستند، بااینحال اینگونه به نظر میرسد که با توجه به اهمیت این موضوع (مسکن و محل اُتراق ایمن و سالم) باید با نگاه خاص و متفاوتتری به آن پرداخت.
نکته اینجاست که درمجموع تمام هزینهکردهای معمول در یک سفر، موضوع اقامت و سکونت چه در هتل یا مسافرخانه و یا سوئیت، بیشترین سهم از هزینه را به خود اختصاص میدهد که البته این موضوع زمانی اهمیت و جایگاه خاص خود را نشان خواهد داد که در میان همسفران شما افرادی باشند که بهناچار رفعورجوع نیازها و مطالبات بهحق و غیرقابل گریز آنها باعث شود تا شما مجبور به اجاره اتاق و یا سوئیت در شهر موردنظر شوید.
نکته دیگر اینکه بر اساس آمارها تعداد مسافرخانهها، هتلها، متلها و مسافرخانهها و حتی اماکن اقامتی موقت در کشور و بهخصوص شهرهای مسافرپذیر بههیچعنوان با مطالبات مسافران چه به لحاظ کمیت و چه کیفیت توازن و خوانایی ندارد و همین موضوع باعث میشود تا بسیاری از گردشگران مجبور شوند که بهناچار این ایام را یا در چادر مسافرتی سرکرده و یا در خوشبینانهترین حالت، موفق شوند در یکی از مدارس، مساجد و یا کمپهای موجود جایی برای خود دستوپا کنند؛ گو اینکه ساختار این اماکن نیز بهگونهای است که دائماً با نوسانات عدیدهای در خصوص ظرفیت پذیرش، کیفیت، بهداشت و نظافت، خدماترسانی و یا حتی امنیتی و آرامشی همراه است.
شغلی پررونق بنام اجاره سوئیت
و اما این روزها به لطف همین کمبودها و نواقصی که در حوزه تأمین زیرساختهای زیستی در حوزه گردشگری کشورمان و همچنین در همدان وجود دارد، عدهای پیداشدهاند که همدوش متولیان گردشگری و البته نه بهصورت رسمی و در راستای رفاه حال مردم که در پی کسب سود در پوششی بنام اجاره سوئیت و منازل مبله، برای خود کاروکاسبی نسبتاً پررونقی به راه انداختهاند.
درواقع این جماعت در سایه گمنامی، بیسامانی و بهخصوص عدم نظارت کافی از سوی مسؤولان و متولیان، آستین همت را تا جایی که ممکن است بالا زدهاند تا بهاصطلاح از این آب گلآلود و آشوب حضور مسافر، نه ماهی که شاهماهی صید کنند. اینکه نگاهی به همین گوشهکنار شهر از مبادی ورودی گرفته تا اطرافواکناف اماکن سیاحتی چون باباطاهر، بوعلی سینا، امامزاده عبدالله و خلاصه هر درودیواری که به چشم آید پرشده از آدمهای بینامونشانی که با تکه مقوایی در دست منقش به عبارت سوئیت اجاره، شبوروز و وقت و بیوقت منتظر ورود مسافرها هستند تا مگر از این رهاورد، ماهی دُرشتی را به تور انداخته و مراد دل خود را از این صید حاصل کنند.
این روزها و با آغاز فصل تعطیلات و رونق گرفتن ورود گردشگران به شهر، نگاههای تیزبین این جماعت نیز دائماً به دنبال شماره پلاک خودروهای غیر همدانی است تا بهمجرد مشاهده آن، چربزبانی خود را آغاز کنند که «آقا، خانم، خوشآمدید، سوئیت داریم دربست با کلیه امکانات؛ حمام، کولر، تلویزیون و حتی...! شبی پنجاه، صد، صد و پنجاه و...» و ارقام بالاتر نیز به دلیل ارائه خدمات خاص موردنیاز مسافر محترم و تواناییهای صاحب سوئیت در اجابت آنهاست! فرقی هم نمیکند که این خواستهها یک پرس غذای ساده باشد و یا طلب ماهواره و احتمالاً مواد مخدر، مشروب و چیزهای دیگر، چراکه هرچه سطح خدمات و سرویسها بالاتر میرود بهتبع اجارهبها و سود صاحب سوئیت نیز افزایش پیدا میکند!
البته اینکه مکان سوئیتها نیز کجاست بماند؛ چراکه با این مبالغ جای بهتری از مناطق درجهدو و سه شهر نمیتوان پیدا کرد و اصولاً برای مسافر ناآشنا هم فرق نمیکند کجا برود یا بخوابد زیرا او نه این شهر را میشناسد و نه محلات آن را، پس برای او فرقی بین حصار، خضر و دیزج با باباطاهر و میدان امام و بلوار آیت ا... کاشانی و یا ویلاهای جاده عباسآباد و حیدره و گنجنامه (البته با آن خدمات خاصش...!) وجود ندارد؛ زیرا مهم اقامت در خانهای است که بشود چند روزی در آن خوش گذراند.
گرچه بهظاهر سالهاست که متولیان اظهار میکنند این سوئیتها در حال شناسایی و ساماندهی هستند، اما اینکه واقعاً چند درصد از این وعده محقق شده و یا خواهد شد نیز دیگر چندان مهم نیست زیرا این رویه (تور کردن مسافر) در سایه تکرار به یکی از عادیترین صحنههای شهر ما مبدل شده و احتمالاً دیگر حساسیت سابق را هم ندارد که کسی نگران آن شود چراکه مسافر میطلبد و صاحب سوئیت نیز عرضه میکند.
دراینبین اگر اتفاقی هم رخ دهد باز موضوع در همان گمنامی و اختفا (و البته در راستای حفظ آبروی مسافر و صاحبخانه) حلوفصل میشود مگر معدود مواردی که به دنبال اعلام شکایت و جرم از سوی مسافر نگونبخت و یا صاحب سوئیت محلی از اعراب و تأمل را از سوی مقامات پیدا کند وگرنه عمده این افراد صرفاً به دلیل مشکل اطاله دادرسی و یا نبود شواهد و ادله مناسب، راه خویش را میگیرند و میروند و ماحصلی نمیماند مگر برخی بدنامیها برای شهر و حس جرأت و جسارت برای ادامه تکرار همان ناهنجاریها توسط صاحبان منازل و سوئیتهای اجارهای گمنام در گوشه و کنار شهر.
سلامت و اطمینان شکننده سوئیتها
اگرچه عدهای معتقدند که موضوع سوئیتهای اجارهای و رواج آنها نیز نوعی دیگر از مشاغل متأثر از رونق گردشگری است و حتی به دلیل برخی کمبودهای زیرساختی گاهی وجود این سوئیتها لازم است بااینحال کارشناسان معتقدند که در حال حاضر جدا از آن سوئیتهایی که دارای مجوز هستند اما عمده خانههای شخصی مبله شده و اقامتگاههای غیرمجاز به معضلی تبدیل شدهاند که علاوه بر در پی داشتن تبعات منفی برای صنف هتلداری و مسافرخانهها پیامدهای منفی فرهنگی و اجتماعی بسیاری نیز دارند که نباید از آنها غافل شد.
از دیدگاه صاحبنظران، این قبیل اقامتگاهها که به مدت یک روز تا یک ماه بر اساس توافق، اجاره داده و بهصورت غیرقانونی فعالیت میکنند حالا دیگر نه بهعنوان یک معضل زیرپوستی بلکه آشکار برای سلامت شهرها مبدل شدهاند زیرا هیچ نظارت خاصی بر آنها وجود ندارد و متعاقباً امنیت لغزندهای در آنها حکمفرماست که برجستهترین موضوع، عدم اطمینان از تجمیع محارم حقیقی در آنهاست.
واقع امر این است که در حال حاضر رونق این شیوه از کسبوکار و درآمد نامشروع و نهچندان مخفیانه بهجایی رسیده که حتی صدای برخی از مسؤولان کشوری را هم درآورده و آنها را متقاعد کرده که اجاره سوئیت یا آپارتمان به این شکل علاوه بر ایجاد اخلال در ساختار اقتصادی و امنیتی شهر و متعاقباً کشور به بروز مشکلات اخلاقی عدیده نیز دامن میزند؛ چراکه در چنین منازلی موجران تنها به کسب درآمد فکر میکنند و به دلیل فقدان نظارت، منازل مبله غیرمجاز در معرض ارتکاب انواع مفاسد و اقدامات خلاف عرف و قانون قرار میگیرند.
هرچند طی سالهای گذشته دستگاههای مسؤول، تلاشهای بسیار و مشترکی را برای ساماندهی و نظارت بر روند عرضه منازل مبله انجام دادهاند، اما موضوع این است که مجموعه این تلاشها به حذف کامل پدیده اجاره منازل غیرمجاز نشده و همچنان تبلیغات گسترده اینگونه منازل نهفقط بهصورت مجازی بلکه در قالب حضور واسطهگران در هر گوشه از شهر دیده میشود.
منتقدان بر این امر تأکید دارند که با توجه به اینکه منازل مبله تهدیدی برای امنیت شهرها محسوب میشوند بنابراین باید دستگاههای مرتبط با بهکارگیری راهکارهای مختلف از گسترش این خانهها جلوگیری کنند. درواقع اهمیت این موضوع تا بدان جاست که برخی کارشناسان و صاحبنظران قضایی، راهاندازی بدون مجوز و نظارت این سوئیتها را نوعی جُرم جدید تلقی کرده و درصدد برخورد و کنترل جدی آنها هستند.
البته سالهاست که بهمانند بسیاری دیگر از شهرهای گردشگرپذیر، موضوع خانههای شخصی اجارهای و خوابگاههای غیرمجاز به یک مشکل و مسئله قابل تأمل در همدان تبدیلشده که نهفقط فعالیت صنف هتلداری و مسافرخانهها را با رکود مواجه کرده بلکه موضوع گردشگری سالم و پاک را نیز با حاشیههای پررنگتر از متن مواجه کردهاست.
هرچند همه بر این حقیقت وقوف و اذعان دارند که این مسئله درواقع متأثر از کمبودهای غیرقابل انکار ما در حوزه توسعه و تجهیز کمی و کیفی هتلها و مسافرخانههای متناسب با سطح مالی گردشگران است و تا زمان مرتفع نشدن این مشکل، همچنان باید شاهد و متحمل متن و حاشیه وجود این معضل بود، اما از این واقعیت نیز نباید غافل شد که اجاره دادن منزل جزء فعالیتهای صنفی بهشمار میرود، بنابراین اگر کسی بخواهند منزل و آپارتمان خود را برای مدت یک یا دو شب اجاره دهد فعالیت تجاری انجام داده، این عمل مشمول قوانین صنفی شده و باید با گرفتن مجوز صورت گیرد. البته این موضوع فعلاً در خصوص بسیاری از اقامتگاههای موجود در همدان مصداق پیدا نمیکند!
بیشک ضروری است تا برای حفظ امنیت و سلامت شهر و صنعت گردشگری ضمن برخورد جدی و نظامیافته با گردانندگان و متخلفان، صدور مجوز برای راهاندازی چنین اماکنی نیز با سختگیری بسیار صورت گیرد زیرا اجاره مسکن به مدت کوتاه و بدون گرفتن مشخصات و مدارک کافی از مستأجر و یا گردشگر، نهتنها غیرقانونی است بلکه بستر مناسبی را برای بروز بسیاری از ناهنجاریها و مشکلات اجتماعی فراهم میکند.
پاسخ با زبان زرگری
چند درصد از خانهمسافرها در همدان دارای مجوز هستند؟ در چند درصد آنها امنیت و سلامت کامل حاکم است؟ چند درصد مالکان و مدیران سوئیتها و خانهمسافرها به رعایت موازین و شئون قانونی، اخلاقی و شرعی توسط خود و مسافران نظارت و اصرار دارند؟ کرایه منطقی این خانهها چند است و آیا با امکانات آنها مطابقت میکند؟ و اساساً آیا نظامنامه و معیار مشخصی برای این موضوع تعریف و تدوین شدهاست؟ و صدالبته دهها سؤال دیگر که خبرنگار سپهرغرب را برای پیدا کردن پاسخ آنها یکبار دیگر وارد گود تهیه یک گزارش میدانی کرد آنهم صریح، مستقیم و بیواسطه از جماعتی تابلو به دست که در هر کجای شهر میتوان تعداد زیادی از آنها را دید.
هرچند زبان رسمی این جماعت مثل بقیه ایرانیان فارسی است و برحسب اتفاق نیز در زمان قاپزنی مسافر، بسیار نرم، سلیس و روان میشود اما وقتی شصتشان خبردار شد که مشتری نیستم و هدفم از سؤال کردن درآوردن آمار آنهاست بهیکباره زبانشان زرگری شد؛ جوری صحبت میکردند که نشود فهمید دنیا دست کیست! اما چرا باید همکارانشان را از قضیه مطلع کنند؟ خوب جواب بسیار ساده است زیرا آنها هیچ علاقهای ندارند که کسی از چموخم کار و یا زوایای پنهان و سایهروشن کارشان سر درآورد.
البته آنها معتقد به شترسواری دولادولا نیستند، فقط حواسشان جمع است که سر نخ دست غیر ندهند. درواقع جوابهای این جماعت بسیار ساده، کوتاه و بهظاهر قانعکننده است؛ عباراتی مانند «خانههای ما همه مجوز دارند و کاملاً قانونی هستند. اماکن، آنها را کنترل میکند و بر این خانهها نظارت دارد. فقط در قِبال شناسنامه و مدارک هویتی حقیقی خانه اجاره میدهند آنهم به خانواده و به مجردها و جمع رفقا هم خانه نمیدهند. قیمتش طبق تعرفه است... گران نیست از هتل و مسافرخانه راحتتر و ارزانتر است...».
در ادامه، زمانی که سؤالها زیاد و کنجکاوانه شد پاسخها تبدیل به چنین جملاتی تغییر یافت؛ «اصلاً بحث خلاف و غیره در سوئیتهای ما وجود ندارد (حتی یک نفر هم عنوان کرد که در سوئیت او برنامههایی مانند نماز جماعت، زیارت عاشورا و عزاداری و جشن میلاد هم برگزار میشود...!). اصلاً به شما ربطی ندارد برو پی کارت عمو. آی ملت ببینید این یارو چی میخواد، ای فلان فلان شده. ویلا با...! کی گفته؟ دروغه چرا بهتان میزنی میخوای گزارشت رو بدم اماکن و غیره.
خلاصه اینکه ظاهراً همهچیز خوب است و هیچ مشکلی دراینبین وجود ندارد مگر سوءظن بیخود و بیجهت خبرنگار که قطعاً قصدش هم چیزی نیست جز پر کردن صفحات روزنامه و احتمالاً خراب کردن چهره یکمشت آدم زحمتکش صاف و ساده و بیحاشیه!
البته نباید از وجود برخی افراد منطقی و سالم موجود در این قشر نیز غافل شد که بسیار صادقانه و آرام حتی حاضرند آدرس، مشخصات و شماره بدهند تا بتوان ابتدا از صحتوسقم ادعایشان در قبال داشتن مجوز و سلامت محیط مطمئن شد و بعد برای اجاره اقدام کرد که ایکاش همه اینگونه بودند.
بههرحال این روزها بازار خانهمسافرهای اجارهای در حال داغتر شدن است و متعاقباً بیشتر شدن دغدغه مردم نسبت به اینکه چه میزان مدیرت و نظارت بر این اماکن وجود دارد؟ مسؤولان نسبت به سالمسازی آنها چه اقدامهایی انجام داده و یا در دستور کار خود دارند بجای خود، اما قدر مسلم این یک مطالبه عمومی در راستای حفظ و ارتقای سلامت اخلاقی و اجتماعی شهر است که از مسؤولان و متولیان بخواهیم از هماکنون آستین همت را بالا زده و با راهاندازی گشتهای میدانی، ابتدا نسبت به تحقیق و تفحص در خصوص صحت ادعای دلالان (کارتن به دستها) اقدام و در مرحله دوم از وضعیت داخلی این سوئیتها بازدیدهایی داشته باشند و صرفاً به گفتهها و ادعاهای موجران اکتفا نکنند.
به تجربه ثابتشده که تعداد سوئیتهای گمنام و اظهارنشده بهمراتب بیشتر از واحدهای مشخص و اعلامی است که همین موضوع ضریب اطمینان و سلامت این رویه را به لبه شک و تردید نزدیکتر میکند. درعینحال توصیه بر این است که تمام توجه متولیان امر صرفاً بر مناطق درجهدو و سه شهر متمرکز نشود و به برخی مناطق خاص و بهدوراز تیررس نگاه و اصطلاحاً امن و پر برخوردار شهر مانند باغها و ویلاهای گنجنامه و عباسآباد و مناطق دیگر نیز نظارت داشته باشند.