سپهرغرب، گروه شهر - طاهره ترابی‌مهوش: بهره‌برداری و استفاده صحیح از بافت‌های شهری با رویکرد هویت تاریخی و تأسی از شرایط فرهنگی، تاریخی، اقلیمی و اقتصادی مناطق مختلف، می‌تواند به‌عنوان یک ظرفیت بالقوه علاوه بر احیای بافت‌های ناکارآمد شهری، با حفظ میراث ارزشمند گذشتگان به جاذبه‌های گردشگری شهری بیفزاید.

اما در شهری همچون همدان کاهش نشانه‌ها و شاخص‌های هویتی شهر سبب شده تمامی محلات در یک مسیر همسان‌سازی قرار گیرند، به‌صورتی که دیگر تفاوت چندانی در معیارهای شهرسازی، تاریخی و فرهنگی آن مشهود نمی‌شود؛ حال آنکه همواره تمایل گردشگران به سمت‌وسوی گردشگری تاریخی درحال افزایش است. پس باید با شناخت، حفظ، نگهداری و احیای آثار و نقاط بالقوه گردشگرپذیر و با اهمیت دادن به میراث تاریخی و فرهنگی، بتوانیم در صنعت رو به رشد گردشگری و جهانگردی ضمن تأمین و توسعه زیرساخت‌های لازم، از مزیت‌ها و ارزش‌افزوده پُرسود آن در شهرها بهره‌مند شویم.

از طرفی احیای بافت‌های تاریخی و گردشگری تأثیرات مثبتی بر پیکره شهرها برجای می‌گذارد که از آن جمله می‌توان به آشنایی با فرهنگ و پدیده‌های معنوی، هنری، افزایش حمایت از فرهنگ سنتی حاکم در شهر و حوزه پیرامون آن، به نمایش گذاردن هویت قومی، تجدید حیات هنرهای سنتی، احیا، تقویت و حفظ سنت‌های مثبت کهن و آداب‌ورسوم دیرینه، توسعه و رونق اقتصادی، کاهش بیکاری و ایجاد اشتغال مستقیم و غی رمستقیم، افزایش درآمد مراکز و واحدهای خدماتی، بازرگانی و صنعتی (به‌ویژه صنایع دستی) شهر و درعین حال بالا رفتن سطح رفاه عمومی شهروندان، ایجاد انگیزه جهت توسعه زیرساخت‌های گردشگری در حوزه پذیرایی خدماتی و احیا و توسعه صنایع دستی بومی و محلی اشاره کرد.

با بررسی تجارب و نمونه‌های موفق تبدیل بافت‌های تاریخی به جاذبه‌های گردشگری ازجمله در شهر یزد، کاشان، شیراز، تبریز و اصفهان، می‌توان به این نتیجه رسید که توجه به ارتباط بین گردشگری بالأخص از نوع گردشگری فرهنگی و ارتباط مستقیم آن با هویت مناطق جمعیتی و شهرها، می‌تواند به‌عنوان یک الگوی پایدار در توسعه و پیشرفت شهرها مد نظر قرار گیرد؛ بنابراین با توجه به رابطه جاذبه‌های گردشگری و نیاز توریسم و جامعه پذیرنده گردشگر در اماکن تاریخی و بافت‌های فرهنگی و قدیمی شهر ارزش‌های میراث معماری و شهری به‌عنوان مهم‌ترین مؤلفه مطرح می‌شوند، در راستای ارتقای بهره‌وری و کیفیت فضاها و هویت شهری راهکارهایی همچون احیای بافت‌های تاریخی موجود در محلات قدیمی، جلوگیری از ساخت بناهای جدید با مصالح مدرن و ناخوانا با بناهای ارزشمند محلات، ثبت ملی و حفظ آثار و خانه‌های قدیمی و جذب سرمایه‌گذار در حوزه احیای خانه‌های قدیمی به‌منظور احیا و نگهداری آثار واجد ارزش و بهره‌برداری از آن‌ها با کاربری‌های جدیدی همچون (رستوران، کافه، هتل و متل) برای ماندگاری بیشتر گردشگران مطرح است. حال آنکه در شهر همدان با وجود این ظرفیت متأسفانه شاهد پیشرفت قابل توجه درخصوص بهره‌مندی از فضای بوم‌گردی شهری نیستیم، به‌طوری که اغلب خانه‌های قدیمی در شهر همدان در ورای نامهربانی‌ها هرروز یک قدم به نابودی مطلق نزدیک‌تر می‌شوند؛ بنابراین با توجه به اهمیت موضوع بر آن شدیم تا با دانشیار طراحی شهری دانشگاه بوعلی‌سینا همدان، حسن سجادزاده و نیز حسین قراباغی، رئیس کمیسیون اقتصاد، سرمایه‌گذاری و گردشگری شورای اسلامی شهر همدان گفت‌وگویی را درخصوص ظرفیت خانه‌های قدیمی همدان ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:

دانشیار طراحی شهری دانشگاه بوعلی‌سینا همدان با اشاره به تنوع محلات و خانه‌های قدیم شهر همدان، گفت: در این شهر سه سبک از خانه‌های سنتی و فاخر دارای هویت تاریخی قابل مشاهده است.

حسن سجادزاده افزود: خانه‌های مربوط به سبک دوره قاجار، خانه‌های مربوط به دوره پهلوی و نیز خانه‌های متعلق به دوره پهلوی دوم با سبک التقاطی ازجمله این سبک‌ها است.

وی با اشاره به اینکه وجود خانه‌های مذکور بهترین فرصت برای ایجاد فضاهای بوم‌گردی در شهر همدان است، عنوان کرد: تعریف کاربری‌های مختلف همچون مهمانسراها، سفره‌خانه‌ها و غیره برای این خانه‌ها از طریق احیای آن‌ها می‌تواند یک فرصت بکر گردشگری را برای شهر به ارمغان آورد.

این استاد شهرسازی و معماری با بیان اینکه خوشبختانه بسیاری از خانه‌ها همچنان موجود هستند و متأسفانه تعداد کثیری از آن‌ها نیز تخریب شده‌اند، عنوان کرد: این نکته قابل تأمل است که اگر احیای خانه‌های مذکور مورد توجه قرار نگیرند، یقیناً آن‌ها نیز به سرنوشت خانه‌های قدیم محلاتی همچون جولان و کبابیان و غیره دچار شده و از بین خواهند رفت.

استادیار دانشگاه بوعلی‌سینا همدان با بیان اینکه اغلب خانه‌ها در محلات قدیمی شهر قابل رؤیت هستند، تشریح کرد: این خانه‌ها با بافت قدیمی اطراف خود پیوندی ناگسستنی و زیبا دارند.

وی با تصریح بر اینکه طی سال‌های اخیر بحث سرمایه‌گذاری بر این خانه با رویکرد تغییر کاربری آن‌ها در حوزه جذب گردشگر رونق یافته، خاطرنشان کرد: آنچه که باید مورد توجه قرار گیرد این است که می‌بایست فرآیند هتل‌سازی را با توجه به ظرفیت موجود شهر همدان به سمت استفاده از ظرفیت خانه‌های قدیمی سوق داد.

سجادزاده با بیان اینکه باید در شهری همچون همدان از ساخت هتل به‌ویژه در مناطقی که ازنظر کیفیت محیطی و یا فضای سبز از مزیت خاصی برخوردارند جلوگیری کرد، افزود: با توجه به انواع الگوها و نیز کیفیتی که خانه‌های قدیمی همدان دارند، این ظرفیت وجود دارد که خانه‌های مذکور مورد توجه سرمایه‌گذاران قرار گیرند.

وی با تصریح بر اینکه خانه‌های قدیمی همدان در حوزه گردشگری مستلزم تهیه طرح و یا سند جامع هستند، گفت: البته درخصوص خانه‌های قدیمی همدان مشکل اینجاست که بسیاری از آن‌‌ها ثبت ملی شده و تعداد کثیری هنوز ثبت نشده‌اند.

سجادزاده با اشاره به اینکه مشکل اصلی ما درحال حاضر با خانه‌هایی است که حتی به ثبت ملی هم نرسیده‌اند زیرا این خانه‌ها بیشتر در معرض آسیب و خطر قرار دارند و از طرفی هم برای آن‌ها بسته‌های تشویقی کمتر درنظر گرفته می‌شود، افزود: بنابراین به نظر می‌رسد اداره کل میراث فرهنگی همدان باید روند ثبت ملی کردن این خانه‌ها را تسریع دهد.

وی با تأکید بر اینکه متأسفانه آمار دقیقی از خانه‌های قدیمی ثبت‌نشده همدان وجود ندارد، خاطرنشان کرد: اگر این امر به فوریت انجام نشود، بسیاری از خانه‌های ثبت‌نشده در معرض ساخت‌وسازهای جدید و تبدیل شدن به آپارتمان قرار می‌گیرند.

این استاد طراحی شهر با اشاره به اینکه از بین رفتن هریک از خانه‌های قدیمی درواقع فرصت‌سوزی گردشگری شهری است، عنوان کرد: بعد از تدوین طرح جامع و شناسایی خانه‌های ثبت‌نشده به‌عنوان اولویت کاری نوبت به ارائه طرح مرمتی این آن‌ها می‌رسد که باید با توجه به بافت محلات این کاربری‌ها متفاوت باشد.

سجادزاده در پاسخ به این سؤال که چرا در شهر همدان با وجود خانه‌های قدیمی نتوانسته‌ایم از این ظرفیت همچون شهرهای یزد و کاشان و اصفهان بهره ببریم، تصریح کرد: نخستین مانع مباحث فرهنگی است، زیرا فرهنگ همدان درون‌گرا بوده و زمینه بروز رویدادهای بیرونی در شهر و حضور شهروندان در فضای شهری کمتر است؛ بنابراین در بخش مذکور نیازمند آموزش و تبلیغات گسترده‌ایم.

وی ادامه داد: مانع بعدی قوانین دست‌وپا گیر بوده، از قوانین مرتبط با اداره کل میراث فرهنگی گرفته تا قوانین بالادستی دیگر در حوزه اعطای مجوزها که این بخش نیز مستلزم چابک‌سازی است.

سجادزاده افزود: راهکار بعدی به اعطای بسته‌های تشویقی و درعین‌حال اعطای تسهیلات ویژه به سرمایه‌گذاران در این حوزه بازمی‌گردد، البته از آنجایی که در شهر همدان زمین از ارزش فوق‌العاده‌ای برخوردار بوده و درعین حال فضای اندک برای توسعه شهر منجر به بورس‌بازی زمین شده است، بنابراین خانه به‌عنوان یک سرمایه درنظر گرفته می‌شود تا بتوان در آینده از آن‌ در عرصه ساخت‌وساز بهره برد.

استاد معماری و شهرسازی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان با اشاره به اینکه رسانه‌ها در تغییر رویکرد فرهنگی جامعه در این قبیل مسائل نقش مؤثری را ایفا می‌کنند، گفت: نکته اصلی در عدم رونق این عرصه در حوزه گردشگری آن است که همدان هنوز در مقیاس کلان به‌عنوان یک مقصد گردشگری حتی در سطح ملی مطرح نیست و این مهم مستلزم آن است که چند اثر تاریخی و یا طبیعی شهر استان همدان در زمره آثار جهانی قرار گیرد و به‌صورت جهانی ثبت شوند؛ چراکه اگر کمی دقت کنید، می‌بینید اغلب شهرهای موفق در حوزه بوم‌گردی شهری دارای آثار ثبت‌شده جهانی هستند.

وی در پاسخ به این سؤال که درحال حاضر کدام‌یک از خانه‌های قدیمی در معرض تهدید جدی قرار دارند و نیازمند رسیدگی هستند؟ بیان کرد: خانه پوستی‎زاده، خانه ستاری در محله کبابیان، خانه سیفی‌زاده و خانه‌های محله حاجی ازجمله موارد اولویت‌دار محسوب می‌شوند.

رئیس کمیسیون اقتصاد، سرمایه‌گذاری و گردشگری شورای اسلامی شهر همدان نیز درخصوص مباحث مطرح‌شده گفت: شهر همدان دارای تعداد زیادی از املاک با شاخص ارزش تاریخی است.

حسین قراباغی افزود: با توجه به قدمت تاریخی این املاک و نیز بافت تاریخی شهر نیازمند مرمت و باززنده‌سازی در این بخش هستیم، پس شورای اسلامی شهر همدان به‌ویژه کمیسیون گردشگری با توجه به این ضرورت مؤلفه‌های تشویقی برای مباحث مربوط به املاک مذکور درنظر گرفت.

وی با اشاره به اینکه اهرم‌های تشویقی مذکور در بخش‌های مختلف مورد توجه بوده است، گفت: به‌عنوان نمونه در دفترچه عوارض آمده است که برای املاک واجد ارزش تاریخی که در آن به دنبال تغییر کاربری همچون (رستوران‌های سنتی، خانه‌های بوم‌گردی، کتابخانه، هتل‌ها سنتی و غیره) هستند، عوارض دریافت نشود.

این مقام مسئول ادامه داد: حتی برای احداث هتل و یا رستوران در این قبیل خانه‌ها و املاک، دریافت پروانه نیز رایگان است.

قراباغی در تشریح مؤلفه‌های تشویقی تعریف‌شده از سوی شورا و شهرداری برای احیای املاک واجد ارزش، گفت: درحال حاضر به‌عنوان نمونه از کاروانسرای روحی در خیابان اکباتان که تغییر کاربری به هتل سنتی داده، یک ریال عوارض دریافت نشده است.

وی با تأکید بر اینکه رویکرد مذکور شورا و شهرداری در راستای حفظ این املاک و نیز توسعه کاربری آن‌ها در بخش گردشگری است، عنوان کرد: خوشبختانه طی دو سال گذشته این مهم با همکاری دستگاه‌های مرتبط به‌خوبی از سوی مدیریت شهری دنبال می‌شود.

رئیس کمیسیون اقتصاد، سرمایه‌گذاری و گردشگری شورای اسلامی شهر همدان با بیان اینکه برای حفظ و نگهداری هویت تاریخی شهر باید این فضا را در املاک واجد ارزش دنبال کنیم، گفت: همچنین در راستای جلوگیری از ساخت‌وساز این قبیل املاک و جلوگیری از تبدیل شدن آن‌ها به آپارتمان، جلساتی متعددی را با میراث فرهنگی استان داشتیم؛ زیرا طبق قوانین برای مرمت املاک واجد ارزش تاریخی شناسنامه‌دار نیازمند دریافت رضایت مالک بودند که در اکثر مواقع مالکین به‌دلیل آنکه مرمت برایشان ارزش‌افزوده به دنبال نداشت، به تحقق آن رضایت نمی‌دادند.

وی ادامه داد: بنابراین با پیگیری‌های انجام‌شده شیوه‌نامه و دستورالعمل در این خصوص از سوی سازمان میراث ابلاغ شد که بر اساس آن دیگر برای حفظ و نگهداری املاک نیازمند رضایت مالک نیستیم.

این مقام مسئول در پاسخ به این سؤال که درحال حاضر چه تعداد خانه قدیمی دارای واجد ارزش تاریخی در شهر همدان وجود دارد که می‌توان بر قابلیت تغییر کاربری آن‌ها در عرصه گردشگری تکیه زد؟ گفت: طبق بررسی‌های صورت‌گرفته درحال حاضر بیش از 270 خانه واجد ارزش تاریخی ثبت شده است.

قراباغی در پاسخ به این سؤال که چرا در شهر همدان اغلب مالکین تمایلی به مرمت و یا تغییر کاربری املاک به عرصه گردشگری ندارند؟ بیان کرد: از آنجایی که برای مالکین و سرمایه‌گذاران بازگشت سرمایه و ارزش‌افزوده که برای ملک می‌توان درنظر گرفت از اهمیت بالایی برخوردار است، پس ما باید این ارزش‌افزوده را در مسیر گردشگری برای آن‌ها ایجاد کنیم. قراباغی با تأکید بر اینکه متأسفانه این مهم تاکنون دنبال نشده است، خاطرنشان کرد: به‌طوری که هرگاه در عرصه مرمت این‌گونه املاک میراث فرهنگی ورود کرده نه‌تنها مشکلی را حل نکرده، بلکه گره بزرگی را در کار مالک و یا سرمایه‌گذار ایجاد کرده است.

وی با اشاره به اینکه در شهری همچون یزد بافت‌های تاریخی احصا و به‌صورت پهنه‌بندی برای آن‌ها قوانین و ضوابط تعریف شده است، گفت: متأسفانه این‌گونه شاخص‌ها در شهر همدان ملاک عمل نیست.

رئیس کمیسیون اقتصاد، سرمایه‌گذاری و گردشگری شورای اسلامی شهر همدان با بیان اینکه ملاک عمل در ساخت‌وسازهای شهری همدان متراژ زمین و معبر است، افزود: متأسفانه طبق تصمیم و مصوبه‌ای که شورای عالی معماری و شهرسازی برای شهر همدان درنظر گرفته، معبر و متراژ بدون درنظر گرفتن بافت منطقه ملاک عمل در ساخت‌وساز است؛ پس درخصوص قوانین حاکم بر ساخت‌وسازها نیز نیازمند بازنگری هستیم.

مع‌الوصف؛ ذکر این نکته ضروری است که با احتساب وجود بیش از 270 خانه قدیمی واجد ارزش تاریخی که به اذعان مدیران و نیز کارشناسان همگی از قابلیت بهره‌وری بهتر در عرصه گردشگری برخوردارند، باید گفت که به‌واقع این ظرفیت گردشگری شهر همدان در غفلت مسئولان در خواب رفته و نیازمند تحرکی جدی است؛ زیرا با وجود اهرم‌های تشویقی آنچه در پیش روی شهروندان قرار گرفته، خانه‌هایی است که در نقاط مختلف شهری یکی پس از دیگری درحال تخریب هستند.

طاهره ترابی مهوش