یک کارشناس اقتصاد گردشگری با تأکید بر نقش راهبردی روستاها در آینده اقتصاد گردشگری کشور گفت: گردشگری روستایی در ایران ظرفیت گسترده‌ای برای تولید ثروت، تثبیت جمعیت، احیای بازارهای محلی و رونق صنایع‌دستی دارد، اما همچنان با موانعی چون بحران آب، ضعف زیرساخت‌ها، کمبود تسهیلات، ریسک بالای سرمایه‌گذاری و نبود تبلیغات مؤثر مواجه است.
در شرایطی که توسعه متوازن، تقویت اقتصادهای محلی و کاهش شکاف‌های منطقه‌ای به یکی از ضرورت‌های امروز کشور تبدیل شده، گردشگری روستایی می‌تواند یکی از مسیرهای مهم برای اشتغال‌زایی، افزایش درآمد خانوارهای روستایی، رونق تولیدات بومی و جلوگیری از مهاجرت بی‌رویه باشد.
روستاهای ایران به‌واسطه تنوع اقلیمی، جغرافیایی، فرهنگی، تاریخی و معیشتی، مجموعه‌ای غنی از ظرفیت‌های گردشگری را در خود جای داده‌اند؛ ظرفیت‌هایی که در صورت برنامه‌ریزی دقیق و حمایت مؤثر، می‌توانند به موتور محرک توسعه پایدار روستاها تبدیل شوند. با این حال، ضعف زیرساخت‌ها، کمبود امکانات خدماتی، مشکلات تأمین مالی، ضعف تبلیغات، مشارکت محدود جامعه محلی و برخی موانع اقتصادی و مدیریتی سبب شده است گردشگری روستایی هنوز به جایگاه واقعی خود در توسعه کشور دست نیابد.
در همین زمینه با مرتضی خاکسار، کارشناس اقتصاد گردشگری، گفت‌وگویی انجام دادیم که در ادامه می‌خوانید.
ایران؛ قاره‌ای کوچک از تنوع گردشگری روستایی
مرتضی خاکسار با اشاره به ظرفیت‌های گسترده ایران در حوزه گردشگری روستایی اظهار کرد: کشور ما از روستاهای حاشیه دریای شمال و دریای کاسپین تا سواحل جنوبی خلیج فارس و دریای عمان، از نواحی کوهستانی و کوهپایه‌ای تا پهنه‌های کویری و مرکزی، مجموعه‌ای متنوع و کم‌نظیر از زیست‌بوم‌ها را در خود جای داده است.
وی افزود: این تنوع به‌گونه‌ای است که می‌توان ایران را از منظر گردشگری روستایی، «قاره‌ای کوچک از تنوع» دانست؛ ظرفیتی که در شهرها و روستاهای مختلف کشور قابل مشاهده است و می‌تواند به ابزاری مؤثر برای توسعه روستایی تبدیل شود.
به گفته این کارشناس اقتصاد گردشگری، در تمام اقلیم‌های ایران این امکان وجود دارد که هر استان و هر منطقه، متناسب با قابلیت‌ها و کارکردهای خاص خود، برای جذب مسافر و رونق‌بخشی به اقتصاد داخلی برنامه‌ریزی کند. از این منظر، گردشگری روستایی فقط یک فعالیت تفریحی نیست، بلکه پیشرانی اقتصادی و اجتماعی در فرآیند توسعه روستایی به شمار می‌رود.
گردشگری روستایی؛ ابزار اشتغال، درآمد و تثبیت جمعیت
خاکسار یکی از مهم‌ترین کارکردهای گردشگری روستایی را کمک به کاهش مهاجرت بی‌رویه از روستا به شهر دانست و گفت: زمانی که در روستا اشتغال ایجاد شود، بازارهای محلی فعال شوند، درآمد خانوارها افزایش یابد و امکان فروش محصولات بومی و صنایع‌دستی فراهم شود، انگیزه ماندگاری نیروهای جوان در روستا نیز تقویت خواهد شد.
وی ادامه داد: توسعه گردشگری روستایی می‌تواند از طریق گسترش بازار صنایع‌دستی، ایجاد مشاغل خدماتی، افزایش درآمد خانوارهای محلی و تقویت اقتصاد خرد روستایی، روند فرسودگی اقتصادی و اجتماعی در روستاها را متوقف کند. در چنین شرایطی، نیروهای جوان کمتر به مهاجرت به حاشیه شهرهای بزرگ تمایل پیدا می‌کنند و این موضوع از منظر برنامه‌ریزی دولتی، ابزاری مهم برای تثبیت جمعیت و تقویت بنیان‌های توسعه در مناطق روستایی است.
بحران آب؛ چالشی تعیین‌کننده برای آینده روستا
این کارشناس اقتصاد گردشگری با تأکید بر ضرورت شناسایی دقیق چالش‌ها پیش از ارائه راهکار، خاطرنشان کرد: یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز روستاهای کشور، بحران و تنش‌های آبی است؛ مسئله‌ای که بیش از آنکه ناشی از عملکرد یک نهاد یا فرد باشد، ریشه در شرایط طبیعی و اقلیمی دارد، اما آثار آن به‌طور مستقیم بر ماندگاری جمعیت روستایی و حتی رونق گردشگری اثر می‌گذارد.
وی افزود: کاهش منابع آب، افت سطح سفره‌های زیرزمینی، کم‌آبی چاه‌ها، کاهش بارش‌ها، نبود امکانات مناسب آبیاری و فقدان برنامه‌های بهینه برای مدیریت مصرف آب در مزارع و باغات موجب شده است کشاورزی و باغداری در بسیاری از روستاها از رونق پیشین فاصله بگیرد. در نتیجه، بازده اقتصادی فعالیت‌های سنتی روستا کاهش یافته و میل به مهاجرت به شهرها افزایش پیدا کرده است؛ وضعیتی که نه‌تنها کشاورزی و باغداری، بلکه گردشگری روستایی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
مشارکت ضعیف جامعه محلی؛ حلقه مفقوده توسعه
خاکسار مشارکت محدود جامعه محلی را یکی دیگر از موانع توسعه گردشگری روستایی عنوان کرد و گفت: بخشی از جامعه روستایی هنوز رغبت و آمادگی کافی برای ورود مؤثر به فرآیندهای توسعه‌گرای گردشگری ندارد، زیرا برنامه‌ای مدون، روشن و اقناع‌کننده برای تبیین منافع این حوزه و شیوه مشارکت در آن ارائه نشده است.
وی تأکید کرد: وقتی در بازار گردشگری، برنامه‌ریزی توجیه‌شده، آموزش مناسب، تبلیغات کارآمد و راهکارهای اجرایی روشن وجود نداشته باشد، طبیعی است که استقبال جامعه محلی نیز محدود بماند. در نتیجه، بسیاری از طرح‌های گردشگری روستایی با وجود ظرفیت‌های بالقوه، به دلیل ضعف مشارکت محلی به نتیجه مطلوب نمی‌رسند.
ریسک سرمایه‌گذاری در گردشگری روستایی بالاست
این کارشناس اقتصاد گردشگری با اشاره به دغدغه‌های سرمایه‌گذاران گفت: یکی از موانع جدی این حوزه، پرریسک بودن سرمایه‌گذاری در گردشگری روستایی است. سرمایه‌گذار در شرایط دشوار اقتصادی، پیش از هر چیز می‌پرسد آیا بازار گردشگری آن منطقه توان بازگشت سرمایه را دارد یا نه؟ آیا درآمدهای حاصل از گردشگری می‌تواند هزینه‌ها و بدهی‌ها را پوشش دهد؟ و آیا آن مقصد از ظرفیت واقعی برای جذب مستمر گردشگر برخوردار است؟
به گفته وی، ابهام در توجیه بازار و نبود تضمین روشن برای جذب گردشگر، از عواملی است که موجب می‌شود طرح‌های گردشگری روستایی برای بسیاری از فعالان اقتصادی، پرریسک و غیرقابل پیش‌بینی به نظر برسد و این مسئله بر روند توسعه این بخش اثر منفی می‌گذارد.
کمبود زیرساخت؛ از بازار محلی تا پارکینگ و امنیت
خاکسار با تأکید بر ضرورت شناخت نیازهای مسافر از سوی برنامه‌ریزان استانی، شهرستانی، بخشداری‌ها، دهیاری‌ها و نهادهای متولی افزود: مسافری که وارد یک جامعه میزبان روستایی می‌شود، انتظارات مشخصی دارد. یکی از این نیازها، وجود مراکز خرید و بازارهای محلی مناسب است تا بتواند بخشی از نیازهای مصرفی خود را در همان مقصد تهیه کند. کمبود این بازارها از جذابیت مقصد برای گردشگر می‌کاهد.
وی نبود زیرساخت پارک خودرو، کمبود فضای مناسب برای توقف وسایل نقلیه، ضعف در تأمین امنیت خودروها و حتی خود مسافران را از دیگر مشکلات این حوزه دانست و گفت: رفع این موارد نیازمند ورود جدی ادارات میراث فرهنگی، شوراهای توسعه روستایی، دهیاری‌ها، بخشداری‌ها، فرمانداری‌ها و استانداری‌هاست تا با سیاست‌گذاری هماهنگ، شرایط میزبانی مناسب در روستاها فراهم شود.
ضعف تبلیغات و غیبت در بازاریابی دیجیتال
این کارشناس اقتصاد گردشگری ضعف تبلیغات در بسترهای نوین رسانه‌ای و دیجیتال را یکی از جدی‌ترین نواقص گردشگری روستایی دانست و گفت: امروز در حوزه گردشگری روستایی، از کمبود تبلیغات مناسب در بازارهای دیجیتال مارکتینگ رنج می‌بریم. در حالی که سال‌ها درباره ضرورت ارتقای ساختار سازمان گردشگری و تبدیل آن به وزارتخانه سخن گفته شد و این ساختار نیز تقویت شد، اما در بعد تبلیغات، معرفی مقصد و بازاریابی همچنان ضعف جدی وجود دارد.
خاکسار تصریح کرد: گردشگری در جهان، پس از نفت و خودروسازی، یکی از مهم‌ترین صنایع درآمدزا و ارزش‌آفرین است و می‌تواند برای شهرها، استان‌ها، روستاها و کل کشور ارزش افزوده قابل توجهی ایجاد کند؛ اما اگر بهترین ظرفیت‌ها و جاذبه‌ها را هم داشته باشیم، تا زمانی که معرفی درستی از آن‌ها صورت نگیرد، از مزیت آن بهره‌مند نخواهیم شد.
وی با انتقاد از نبود برنامه تبلیغاتی مستمر برای معرفی استان‌ها گفت: چرا نباید در طول 12 ماه سال، برای هر استان برنامه تبلیغاتی مدون در رسانه ملی و دیگر بسترهای ارتباطی داشته باشیم؟ چرا نباید هر 15 روز یک‌بار، ظرفیت‌های دو استان کشور، از جمله شهرستان‌ها و روستاهای آن‌ها، به شکل حرفه‌ای معرفی شود؟ استان‌هایی مانند همدان، کرمان، مرکزی، هرمزگان و دیگر نقاط کشور، هر یک ظرفیت‌های خاصی دارند که می‌توان برای آن‌ها برنامه‌ریزی تبلیغاتی دقیق داشت.
وی افزود: در کنار رسانه ملی، بسترهای نوین ارتباطی و نرم‌افزارهای داخلی نیز می‌توانند سهم مهمی در معرفی روستاها داشته باشند. برخی ادارات کل استانی تاکنون در برخی پلتفرم‌ها اقداماتی انجام داده‌اند، اما این روند باید گسترده‌تر، هدفمندتر و حرفه‌ای‌تر شود.
کمبود تسهیلات؛ مانع توسعه فعالان روستایی
خاکسار با اشاره به مشکلات تأمین مالی در این حوزه گفت: با وجود تشکیل وزارت گردشگری، همچنان کمبود منابع، اعتبارات مالی و بانکی در پرداخت تسهیلات به فعالان گردشگری روستایی مشهود است. شرایط دریافت این تسهیلات به‌گونه‌ای است که همه فعالان محلی امکان دسترسی آسان به آن را ندارند و همین موضوع روند سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت‌ها را کند می‌کند.
وی تأکید کرد: اگر تخصیص بودجه‌های مناسب و تسهیلات ارزان‌قیمت برای گردشگری روستایی افزایش یابد، تسریع شود و در اختیار جامعه هدف قرار گیرد، می‌توان امیدوار بود یکی از زیرساخت‌های اصلی توسعه این حوزه، یعنی تقویت منابع مالی، به‌درستی شکل بگیرد و امکانات مناسب‌تری برای جذب گردشگران در روستاها فراهم شود.
گردشگری به ثبات، امنیت و پیش‌بینی‌پذیری نیاز دارد
این کارشناس اقتصاد گردشگری در ادامه، عدم امنیت اقتصادی، برخی تنش‌های سیاسی و حتی بروز جنگ را از عواملی دانست که می‌تواند بازار گردشگری را برای مدتی کوتاه یا حتی چندین ماه دچار رکود کند.
وی گفت: گردشگری صنعتی است که به ثبات، آرامش، پیش‌بینی‌پذیری و احساس امنیت وابستگی مستقیم دارد. برنامه‌ریزی برای تقویت ثبات و امنیت در ساختار گردشگری، در کنار طراحی پوشش‌های بیمه‌ای مناسب برای گردشگران، به‌ویژه مسافرانی که به مقاصد روستایی سفر می‌کنند، می‌تواند سطح اطمینان را افزایش دهد و رغبت گردشگران داخلی و ورودی را بیشتر کند.
احیای روستا از مسیر آب، تولید و جمعیت
خاکسار در تشریح پیوند میان پایداری روستا و توسعه گردشگری گفت: نبود برنامه‌ریزی مؤثر برای حل مشکلات منابع آبی و ضعف حمایت از بخش‌های تولیدی مانند کشاورزی و دامپروری، در سال‌های اخیر موجب افزایش مهاجرت روستاییان به شهرها شده است. دولت باید با نگاهی آرام، دقیق، تخصصی و کارشناسی‌شده، مسائل جامعه روستایی را در بستری عملیاتی حل‌وفصل کند.
وی افزود: لازم است اعتبارات مناسب برای رفع مشکلات آب کشاورزی، آبرسانی، آبخیزداری و حفظ منابع حیاتی روستاها اختصاص یابد. طراوت و زنده‌بودن روستا تا حد زیادی به منابع آبی آن وابسته است و در این زمینه باید از ظرفیت کارشناسان داخلی و خارجی نیز بهره گرفت. اگر روند مهاجرت معکوس از شهر به روستا دوباره فعال شود، افزایش جمعیت، اشتغال، تولید و در نهایت جذابیت گردشگری روستاها نیز تقویت خواهد شد.
هزینه بالای خدمات؛ مانع جذب گردشگر
این کارشناس اقتصاد گردشگری با اشاره به افزایش هزینه‌های عمومی در کشور گفت: نرخ تورم، قیمت بالای گوشت، برنج، مواد اولیه غذایی، هزینه‌های برق، گاز و سایر ملزومات مصرفی، قیمت تمام‌شده ارائه خدمات به مسافر را در مراکز گردشگری روستایی بالا برده است. این مسئله باعث شده هزینه اقامت و خدمات در برخی کلبه‌ها و واحدهای بوم‌گردی برای بخشی از گردشگران سنگین باشد.
وی ادامه داد: اگر دولت در بستری حمایتی، قیمت تمام‌شده ارائه خدمات را کاهش دهد و از طریق نظارت، یارانه، مشوق‌های حمایتی و کمک به کارگزاران، تورگردانان و فعالان محلی، زمینه کاهش نرخ خدمات را فراهم کند، گردشگری روستایی برای بخش وسیع‌تری از جامعه قابل دسترس می‌شود و سهم آن در سفرهای داخلی افزایش می‌یابد.
کارت سفر روستایی؛ مشوقی برای رونق تقاضا
خاکسار یکی از راهکارهای قابل اجرا را ارائه کارت‌های سفر برای مقاصد گردشگری روستایی عنوان کرد و گفت: بارها مطرح شده است که می‌توان با تصویب و اجرای طرح‌هایی مانند کارت سفر روستایی از سوی نهادهای شهری و فرمانداری‌ها، امکان استفاده مردم از این مشوق‌ها را فراهم کرد. چنین طرح‌هایی می‌تواند به رونق تبادلات گردشگری داخلی و حتی تقویت ارتباط با گردشگران خارجی کمک کند.
به گفته وی، اگر این اقدامات در کنار برنامه‌ریزی‌های حمایتی و تبلیغاتی قرار گیرد، جامعه روستایی می‌تواند به جامعه‌ای توسعه‌یافته‌تر، آماده‌تر، منسجم‌تر و برخوردارتر تبدیل شود؛ جامعه‌ای با نرخ بیکاری پایین‌تر، اشتغال بیشتر، تولید بالاتر و انگیزه کمتر برای مهاجرت.
سهم ایران از بازار گردشگری روستایی نیازمند عزم ملی است
این کارشناس اقتصاد گردشگری با تأکید بر اهمیت بازاریابی ملی و بین‌المللی گفت: دولت می‌تواند از طریق توسعه بازاریابی دیجیتال، بهره‌گیری از رسانه‌ها و شبکه‌های مجازی و ملی، ظرفیت‌های گردشگری ایران را به‌ویژه در حوزه روستاها به‌خوبی معرفی کند. باید توجه داشت که جامعه اروپایی علاقه قابل توجهی به ایران، تاریخ ایران، تنوع دینی ایران و زیست روستایی ایران دارد و این مسئله می‌تواند در توسعه گردشگری ورودی بسیار مؤثر باشد.
وی در پایان افزود: در کنار این ظرفیت، توسعه بازارهای محلی و فروش صنایع‌دستی نیز می‌تواند به خلق درآمدهای مکمل برای روستاها منجر شود.
توسعه روستایی در گرو تصمیم‌های امروز
آنچه از مجموعه ظرفیت‌ها، چالش‌ها و راهکارهای مطرح‌شده برمی‌آید، این است که گردشگری روستایی در ایران نه یک انتخاب حاشیه‌ای، بلکه ضرورتی راهبردی در مسیر توسعه متوازن سرزمینی است. روستاهای کشور با پشتوانه تنوع کم‌نظیر اقلیمی، فرهنگی و زیستی، می‌توانند به کانون‌هایی پویا برای تولید ثروت، اشتغال پایدار و تقویت سرمایه اجتماعی بدل شوند؛ مشروط بر آنکه سیاست‌گذاری‌ها از سطح شعار فراتر رود و به برنامه‌های اجرایی، تأمین منابع مالی، توسعه زیرساخت‌ها و بازاریابی هدفمند منتهی شود.
تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد گردشگری روستایی زمانی به نقطه جهش می‌رسد که سه ضلع «زیرساخت مناسب»، «حمایت مالی و نهادی» و «مشارکت فعال جامعه محلی» به‌صورت هم‌زمان تقویت شوند. در غیر این صورت، ظرفیت‌ها در حد امکان باقی می‌مانند و فرصت‌ها به‌تدریج از دست می‌روند.
اکنون که مسئله مهاجرت روستایی، اشتغال جوانان و تاب‌آوری اقتصادی مناطق کمتر برخوردار به دغدغه‌ای ملی تبدیل شده است، توجه عملی و مستمر به گردشگری روستایی می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد. آینده روستاهای ایران تا حد زیادی به تصمیم‌های امروز در حوزه برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری و مدیریت این ظرفیت ارزشمند وابسته است.

شهره کرمی