سپهرغرب، گروه خبر: تن زیباترین دریاچه آب شیرین ایران این روزها درگیر زخم‌های متعدد است و حالا متولی اصلی سامان‌دهی وضعیت دریاچه گهر در پاسخ به سؤال برنامه‌ها برای نجات این دریاچه، آدرس اشتباهی می‌دهد.

منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه یکی از مناطق منحصربه‌فرد و پرجاذبه طبیعی غرب کشور است که به لحاظ برخورداری از شرایط زیست‌محیطی و ویژگی‌های زمین‌شناسی، زیستگاه مناسب و مستعدی برای رشد و تکثیر وحوش به‌خصوص پستانداران محسوب می‌شود.

     آلپ ایران را بشناسیم

اشترانکوه به دلیل واقع‌ شدن در قلب سلسله جبال زاگرس، دارای قلل سرد مرتفع بالای سه‌هزار و 500 متر از سطح دریا و همچنین دره‌های نسبتاً گرم است. اشترانکوه رشته‌کوهی به طول تقریبی 50 کیلومتر بوده که در جهت شمال غربی-جنوب شرقی امتداد دارد.

یخچال‌های طبیعی و دائمی این رشته‌کوه که یکی از زیباترین کوه‌های کشور به‌شمار می‌رود، در تمام سال از برف و یخ پوشیده است؛ اشترانکوه در جنوب شهر دورود و ازنا قرار دارد و به «آلپ ایران» نیز معروف بوده، البته این نام تنها به‌خاطر بلند بودنش به آن تعلق نگرفته، بلکه به دلیل شیب تند کوه‌هایش و دره‌های جوان و «وی» شکل و یخچال‌های طبیعی بوده؛ ارتفاع بلندترین قله آن سن‌بران چهار هزار و 150 متر است.

یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های این منطقه حفاظت‌شده وجود زیباترین دریاچه آب شیرین ایران است که سالانه گردشگران زیادی را میزبانی می‌کند و البته ظرفیت‌های موجود در منطقه پذیرای این حجم گردشگر نیست.

دریاچه گهر که به «نگین اشترانکوه» معروف است، یکی از زیباترین دریاچه‌های طبیعی ایران به‌شمار می‌رود و با ارتفاع دو هزار و 360 متر از سطح دریا در میان منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه واقع‌ شده است.

    جاده‌ای که راه نابودی «نگین اشترانکوه» را باز کرد

این دریاچه به سبب نداشتن راه ماشین‌رو تا حد زیادی از خرابی و آلودگی به دست انسان دور مانده که طی سال‌های گذشته همواره احداث جاده برای دسترسی به این جاذبه محل مناقشه مسئولان و فعالان محیط‌زیست بوده است.

جاده‌ای که به گفته مسئولان در سال 74 برای تردد عشایر منطقه احداث ‌شده، طی سال‌های اخیر بارها بهسازی و ترمیم ‌شده و حالا مسیر تردد به سمت یگانه «گهر» آلپ ایران را تسهیل کرده است؛ مسئولان معتقدند بهسازی این جاده و ترددهای متعدد از آن منجر به فرسایش در بالادست دریاچه گهر شده و ریزش سنگریزه و خاک به سمت پایین و دریاچه گهر منجر به پر شدن بستر آن شده است.

     سنگریزه‌هایی از بالادست به‌تدریج وارد دریاچه می‌شوند و بستر آن را پر می‌کنند

فرماندار دورود در این رابطه گفت: دریاچه گهر با تهدیدهای متعددی مواجه بوده؛ تردد از بالادست دریاچه یکی از مهم‌ترین تهدیدها و علت خشک شدن دریاچه دوم گهر است.

علی کورانی‌فر با اشاره به اینکه سنگریزه‌هایی از بالادست به‌تدریج وارد دریاچه می‌شوند و بستر آن را پر می‌کنند، گفت: جنگل‌های حوزه دریاچه گهر هم نصف شده، بسیاری درخت‌ها را برای پخت غذا و تهیه هیزم می‌شکنند، در حال حاضر همین دریاچه فعلی گهر هم در حال تقسیم شدن است.

     مصائبی که تمامی ندارد

اما مصائب زیباترین دریاچه آب شیرین ایران به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ حضور گردشگران بسیار در منطقه‌ای که پناهگاه حیات‌وحش بوده و ذخیره‌گاه ژنتیکی ارزشمندی برای زاگرس محسوب می‌شود، منجر به وقوع تخریب‌های متعدد در این منطقه شده است.

سالانه بیش از 70 هزار گردشگر و طبیعت‌گرد در «گهر» حضور می‌یابند و این حجم از گردشگر قطعاً تخریب‌های متعددی را در منطقه به دنبال خواهند داشت که تولید زباله و رهاسازی مواد شوینده در اطراف دریاچه تنها موارد کوچکی از این تخریب‌ها است.

از سوی دیگر عدم تثبیت سنگریزه‌ها و خاک در بالادست دریاچه گهر منجر به حرکت آن‌ها به سمت پایین شده است، سنگریزه‌هایی که دریاچه بالایی منطقه را پرکرده و از این دریاچه که گفته می‌شود روزگاری به وسعت دریاچه اصلی گهر بوده، چیزی جزء یک باتلاق باقی نمانده است.

حالا معضل فرسایش‌های متعدد در بالادست دریاچه گهر، حیات دریاچه اصلی را نیز تهدید می‌کند تا ورود سنگریزه و خاک حاصل از فرسایش و سیلاب از بالادست و کناره‌های دریاچه گهر منجر به پر شدن بستر دریاچه شود و مرگ تدریجی یگانه «گهر» آلپ ایران را رقم بزند.

     وقتی کلانتری دریاچه گهر را با مرداب انزلی مقایسه می‌کند!

اما رئیس سازمان محیط‌زیست تحلیل دیگری از وضعیت دریاچه گهر دارد؛ عیسی کلانتری ضمن مقایسه دریاچه گهر با تالاب انزلی، می‌گوید: در مورد دریاچه گهر فقط این نیست که رسوب وارد آن شود، شرایط بی‌هوازی در آب‌ها و کاهش اکسیژن که تولید مواد آلی می‌کند (مثل تالاب انزلی و دریاچه زریوار که آن‌ها همه رسوب نیستند)، بخش عمده‌ای در درون تالاب ایجاد شده که باید مانع آن شویم تا دریاچه را حفظ کنیم و اکسیژن حلال اضافه کنیم.

     دریاچه گهر

اما این مقایسه چقدر صحیح است و اساساً پایه علمی دارد یا خیر؟ مقایسه دریاچه آب شیرین گهر محصورشده میان قلل اشترانکوه در ارتفاع سه‌ هزار و 500 متری از سطح دریا چقدر به تالاب انزلی با پوشش وسیع نیلوفر آبی و گیاه آزولا شباهت دارد؟!

     مرداب انزلی

برای بررسی نظر رئیس سازمان محیط‌زیست به سراغ یک کارشناس محیط‌زیست رفتیم و پاسخ سؤال خود را از وی جویا شدیم.

     نظر رئیس سازمان محیط‌زیست اساساً غلط است و پایه علمی ندارد

مجید دریکوند کارشناس و فعال زیست‌محیطی در این رابطه با بیان اینکه گفتن چنین چیزی اساساً از بیخ و بن غلط است، تصریح کرد: هیچ‌وقت طی 10 الی 15 سال گذشته تحقیق مدون و علمی و پژوهشی که پایه مباحث علمی باشد و یا پژوهشی که بر اساس مدل‌های علمی تائیدشده در دنیا صورت گرفته باشد، در مورد دریاچه گهر نداشته‌ایم؛ در مورد هیچ‌یک از اکوسیستم‌ها، اقلیم، مناطق حفاظت‌شده، جمعیت حیات‌وحش، منابع گیاهی و... چنین تحقیق و پژوهشی که پایه نظرات و مباحث علمی باشد، نداشته‌ایم.

     گزارش‌های غلطی که از استان به کلانتری می‌رسد

وی یادآور شد: چون مطلب علمی نداریم، این حرف رئیس سازمان محیط‌زیست نمی‌تواند پایه و اساس داشته باشد؛ این ‌یک نظر شخصی بوده که ممکن است بر اساس گزارش‌هایی که از استان به ایشان می‌رسد، ارائه شود.

این کارشناس محیط‌زیست با تأکید بر اینکه در تالاب یا مرداب انزلی به این خاطر دچار مشکل هستیم که گیاه مهاجمی به نام آزولا وارد آن شده و 60 تا 70 درصد دریاچه را گرفته است، افزود: این گیاه پیش از انقلاب وارد اکوسیستم منطقه شده و این اقدام آگاهانه جهت پرورش گیاه برای تهیه خوراک دام بوده است و حتی دستگاه‌هایی که برای برداشت محصول خریداری ‌شده‌اند، کماکان در انزلی موجود هستند.

دریکوند ادامه داد: در مورد تالاب انزلی نتوانستند رشد گیاه آزولا را کنترل کنند و سطح دریاچه پوشیده شد؛ در مورد دریاچه گهر چنین اتفاقی نیفتاده است.

     شرایط مناطق حفاظت‌شده در دریاچه گهر اعمال نمی‌شود

وی با بیان اینکه گهر از چند بابت برای ما مهم است، تصریح کرد: دریاچه گهر در زون امن منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه واقع‌ شده که شامل ضوابط زیست‌محیطی و پروتکل‌های حفاظتی سازمان است؛ به این معنی که شما هیچ نوع فعالیت انسانی نباید در آن داشته باشید، گردشگری باید حرفه‌ای و محدود باشد، حتی محیط‌بانان در منطقه ساختمان و پاسگاه نسازند و درصورت ضرورت باید با سنگ و کلوخ طبیعی ساخت پاسگاه انجام شود؛ آیا الآن چنین شرایطی را در گهر داریم؟ قطعاً نه.

     ما انسان‌ها سرعت طی عمر دریاچه گهر را بیشتر می‌کنیم

این کارشناس محیط‌زیست با تأکید بر اینکه آسیب به دریاچه گهر از بابت تغییر اکوسیستم و آسیب طبیعی نیست، بلکه ما انسان‌ها سرعت طی عمر دریاچه گهر را بیشتر می‌کنیم، افزود: مراحل حیات یک دریاچه ممکن است 500 تا هزار سال طول بکشد؛ در یک منطقه گرم ممکن است این بازه 500 سال طول بکشد تا از نقطه A به B برسد، A زمانی بوده که دریاچه تشکیل می‌شود و آب بسیار شفاف و اکسیژن بالا است، B نقطه‌ای بوده که دریاچه پر و تبدیل به مرداب می‌شود و دیگر عمرش به پایان می‌رسد.

     فقط برای اینکه اسم گردشگری را زنده نگه‌ داشته باشیم، سیاه‌چادر فروش پفک در دریاچه گهر راه می‌اندازیم

دریکوند با اشاره به اینکه از وقتی گردشگری را با این مدل شلخته و کج‌ومعوج در گهر راه‌اندازی کردیم دریاچه آسیب دید، اظهار کرد: ظرفیت پذیرش گردشگر در دریاچه گهر طی طول سال 200 نفر گردشگر حرفه‌ای شامل پژوهشگر، عکاس طبیعت و محقق است؛ اما به هر نحو ممکن برای اینکه فقط اسم گردشگری را زنده نگه ‌داشته باشیم، سیاه‌چادر فروش پفک در دریاچه گهر راه می‌اندازیم، برای محیط‌بان‌ها با بلوک ساختمان می‌سازیم، در خردادماه پنج هزار نفر دریاچه گهر را تبدیل به یک شهرک می‌کنند، موسیقی و چراغ لیزری و آشغال و... برای اکوسیستم منطقه مضر است؛ اگر هر گردشگر در روز نیم کیلو آشغال تولید کند، درنهایت پنج هزار گردشگر 2.5 تن زباله فقط طی سه روز در دریاچه گهر تولید می‌کنند.

     سازوکار بد مدیریتی دریاچه را به این حال‌وروز انداخته است

وی با تأکید بر مدل غلط و ناصحیح مدیریت مناطق حفاظت‌شده، ادامه داد: اطلاعاتی که به کلانتری رئیس سازمان محیط‌زیست در مورد تغییر اکوسیستم دریاچه گهر رسیده، کاملاً غلط است؛ سازوکار بد مدیریتی ما در دریاچه گهر و در تمام مناطق حفاظت‌شده باعث بروز مشکل در این مناطق شده است.

این کارشناس محیط‌زیست خاطرنشان کرد: سازوکار بد مدیریتی برای مناطق حفاظت‌شده را در طغیان برخی گونه‌ها مثل گراز در ازنا یا پادگان باباعباس می‌بینیم که آسیب می‌زند، یک‌بار از این‌ طرف بام می‌افتیم و یک‌بار‌ از آن‌ طرف؛ هیچ‌وقت نتوانستیم در مدیریت مناطق تعادل را برقرار کنیم.

دریکوند با اشاره به اینکه اطلاعات کلانتری رئیس سازمان محیط‌زیست غلط است، چون تاکنون تحقیق علمی نشده، گفت: بهره‌برداری ناپایدار و ناصحیح و فراتر از ظرفیت به یک منطقه آسیب می‌زند؛ انسان و حجم زیاد گردشگر آسیب می‌زند، موتورهای در حال حرکت بین دورود و دریاچه گهر و الیگودرز و دریاچه گهر آسیب‌ می‌زند، اردوهای تفریحی، ساخت‌وسازها و سروصدا نیز در منطقه باعث آسیب می‌شوند.

     چطور ممکن است انزلی و گهر را مقایسه کنیم؟!

وی با بیان اینکه تالاب انزلی و دریاچه گهر قابل ‌مقایسه نیستند و این مقایسه غلط است، تصریح کرد: در ایران دریاچه مشابه گهر نداریم، ازنظر درجه حرارت، ارتفاع، میزان بارش و... متفاوت است؛ شاید بشود دریاچه تار یا سبلان را با گهر مقایسه کرد که آن‌هم باز شرایط خاص خود را دارند. هیچ دو موجود یکسانی را در طبیعت نمی‌توانید مقایسه کنید، چون در موقعیت‌های مختلف رفتارهای مختلف دارند.

به گزارش خبرگزاری مهر اما کمی به عقب برمی‌گردیم و مروری بر نظر فرماندار دورود می‌کنیم؛ آنجا که علی کورانی‌فر می‌گوید: مواد شوینده‌ای که گردشگران استفاده می‌کنند، وارد دریاچه شده و محلی برای رشد گیاهان دریایی، جلبک و نیزارها را فراهم کرده است و همین موارد باعث شده تا بوی تعفن در اطراف دریاچه ایجاد شود.

شاید این جملات فضای قضاوت در مورد علل بروز مشکلات متعدد برای دریاچه گهر را روشن‌تر کند؛ جملاتی که به شفافیت مشخص می‌کند گردشگری بی‌حدوحصر در دریاچه گهر و عدم مدیریت منطقه شرایط را برای مرگ تدریجی زیباترین دریاچه آب شیرین ایران فراهم کرده؛ موضوعی که به گفته فعالان زیست‌محیطی به اطلاع رئیس سازمان محیط‌زیست نرسیده است...