سپهرغرب، گروه گردشگری: اگرچه موضوع ساخت ابنیه، یادمان‌ها و یا هر سازه ساختمانی دیگر در کشور ما دارای سابقه‌ای چند هزارساله بوده و از این رهاورد نیز امروزه آثار بسیار مشهور و زیبایی از آن‌ها بجا مانده، اما بعد از ورود اسلام به ایران نوع دیگری از این سازه‌های ساختمانی نیز به این مجموعه اضافه ‌شده‌است که به دلیل کارایی خاص خود از آن‌ها به‌عنوان مدفن، امام‌زاده مقبره، گنبد و غیره یاد می‌شود.

البته تحقیقات تاریخی مؤید این نکته است که از سده چهارم هجری به بعد و به‌ویژه پس از تسلط حکومت‌های علوی و شیعی در ایران و قدرت گیری آن‌ها، ساخت این‌گونه ساختمان‌های یادمانی (باهدف ایجاد آرامگاه‌های مذهبی و بقا، متبرکه) رو به افزایش نهاده به‌نحوی‌که در ایران پس از اسلام این‌گونه آثار دارای بیشترین تعداد پس از مساجد هستند.

تحقیقات نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای ازاین‌گونه آثار دارای شکل و هیبتی برجی شکل و چندوجهی بوده و به‌نوعی بر بلندی خارجی آن‌ها تأکید شده که البته بنا بر گفته‌های (هیلن براند، تاریخ‌نگار) سرآغاز چنین نوعی از معماری را به شکل خاص خود می‌توان به بنای گنبد قابوس (397 ه. ق) نسبت داد که به دلیل ساختار محکم و زیبای خود، بعدها با الگوبرداری از آن (و البته باکمی تفاوت در ظاهر) در نقاط مختلف کشور ما مرسوم و معمول شد.

البته در همدان نیز به‌عنوان شهری باسابقه چند هزارساله نمونه‌های زیبایی ازاین‌گونه آثار وجود دارد که به‌صورت خاص می‌توان از برج باباحسین ملایر، برج مقبره امام‌زاده هود قروه‌درجزین، برج مقبره حیقوق نبی تویسرکان و برج قربان در همدان نام برد.

نکته مهم اینجاست که بخش مهمی از این آثار که عموماً نیز بناهای تاریخی آرامگاهی و تدفینی هستند تاکنون آن‌گونه که شایسته و بایسته یک اثر ارزشی است موردمطالعه و شناسایی قرار نگرفته و همچنان در محجوریت و گمنامی بسر می‌برند.

 برج قربان با قدمت، اما گمنام

شاید یک از گمنام‌ترین آثار تاریخی موجود در شهر همدان را بتوان برج قربان نامید که باوجود قدمت آن که به سده هفتم یا هشتم می‌رسد و حتی در سال 1354 نیز در فهرست آثار تاریخی ملی به ثبت رسیده و به اذعان بسیاری از کارشناسان جزء شاخص‌ترین آثار آرامگاهی دوران اسلامی محسوب می‌شود، اما هنوز نه‌تنها برای گردشگران بلکه برای بسیاری از ساکنان خود همدان نیز ناشناخته مانده‌است.

در محجوریت این اثر تاریخ شاید همین بس که تا چندی پیش در داخل بافت کهنه و فرسوده و معابر پیچ در پیچ شرق همدان پنهان و حتی قسمتی از آن نیز در داخل منازل مسکونی مجاور برج قرار داشته که از این حیث صدمات فراوانی به آن وارد شده‌است؛ که البته با تلاش سازمان میراث فرهنگ وقت و در راستای فضاسازی بهینه در اطراف این بنا و آزادسازی آن از حصار، طی چند مرحله ساختمان‌های مسکونی و مجاور آن به تملک قانونی درآمده و سپس تخریب‌شده‌اند.

بنا بر اسناد موجود، نخستین مرحله از این مرمت‌ها (باهمت مرحوم محمدتقی مستوفی، رئیس سازمان باستان‌شناسی آن زمان) به سال 1328 خورشیدی برمی‌گردد که طی آن جهت بازسازی گنبد فروریخته بنا به شکل اولیه اقدام و سپس در سال 1329، پس از تکمیل مرمت و بازسازی گنبد، ازارة سنگی بیرونی و همچنین بخش‌های مختلف داخل بنا و سرداب نیز مرمت و بازسازی شد.

البته و در ادامه این روند بهسازی و مرمت، مجدد در سال 1364 به دلیل نیاز، تعمیرات دیگری روی بدنه برج انجام و در سال 1376 نیز در جهت رطوبت‌زدایی، کانال گربه‌رویی در اطراف آن تعبیه و تا شعاعی که فضای اطراف اجازه می‌داد سنگ‌فرش شد؛ همچنین بعدها نیز با تلاش‌ سازمان میراث فرهنگی استان نسبت به فضاسازی این اثر اقدامات قابل قبولی صورت گرفت؛ و تاکنون نیز این عملیات بهسازی ادامه دارد.

 ساده، زیبا و باوقار

در تحلیل سازه‌ای برج قربان به‌عنوان یکی از جاذبه‌های ناشناخته تاریخی شهر همدان این‌گونه عنوان می‌شود که این اثر با ارتفاع تقریباً 16 متر از دارای طبقه سرداب، بدنه و گنبد است، همچنین برج 12 ضلعی آجری آن با گنبد هرمی شکل از 12 ترک آجری تشکیل شده که طول اضلاع 12 گانه برج از بیرون بیش از دو متر و از درون کمی بیش از یک متر است. درعین‌حال ضخامت دیوارهای آن نیز تقریباً 130 سانتیمتر محاسبه می‌شود.

البته معمار گمنام این اثر به این دلیل از نقشۀ دوازده ضلعی در طراحی ساختمان استفاده کرده که به اعتقاد صاحب‌نظران کاربست این نوع نقشه بر مرکزیت بنا تأکید داشته‌است و ضمن مطرح کردن خود در محیط به‌عنوان مرکز، با قرار گرفتن هر شیئی در میان بنا (قبر و ضریح)، تأکیدی دوچندان به آن می‌دهد.

و اما نمای بیرونی بنا از دو قسمت بدنه و گنبد بیرونی تشکیل شده که جنس آن نیز تماماً از آجر و ملات ساروج است، منتها در برخی از قسمت‌های داخل و همچنین گنبد بیرونی از آجرهای جدید با مصالح گچ‌وخاک استفاده‌شده که البته این مصالح مربوط به مرمت‌های جدید است. همچنین گنبد بیرونی بنا نیز از نوع گنبدهای هرمی دوازده‌وجهی بوده که در این نوع آثار معمولاً گنبدهای بیرونی، بلند و مرتفع ساخته می‌شود تا از فاصله‌های دور به‌خوبی دیده شود. 

این شیوۀ معماری، خود حالت دینی و احترام بیشتری برای مقابر کسب کرده و البته ذکر این نکته نیز لازم است که بدانیم با توجه به مسئلۀ آب‌و‌هوا و بارندگی، در ساخت این بنا از گنبد دو پوش استفاده که پوشش بیرونی جهت محافظت ساخته شده‌است که با این شیوه گنبد داخلی از رطوبت محفوظ می‌ماند.

همچنین بدنه داخلی بنا نیز به‌مانند نمای بیرونی آن دوازده ضلعی بوده که در هر ضلع آن نیز طاق‌نمایی طراحی‌شده؛ ابعاد این طاق‌نماها به عرض 90 سانتیمتر، عمق 20 سانتیمتر و ارتفاع تقریبی 80/3 متر است که با قوس جناغی پوشش یافته‌است. 

داخل بنا نیز به‌مانند طاق‌نماهای بیرون، تماماً با آجرکاری ساده و بدون هیچ‌گونه تزیین خاصی ساخته شده‌، البته کف برج با آجر پوشیده شده که ظاهراً آن نیز مربوط به مرمت‌های سال‌های اخیر است.

در وسط برج قربان و روی طاق سردابه نیز سنگ‌قبری ساده و معمولی وجود دارد که مربوط به دوره صفویه بوده و این متن به‌صورت برجسته در 6 سطر روی آن حجاری ‌شده‌است «یا غفارالذنوب هذا قبر المرحوم المغفور الوصل رحمه‌الله تعال محمد، فی شهر ذی‌حجه الحرام سنه 1090»

نامدار بی‌نشان

اگرچه بنای برج قربان فاقد کتیبه تاریخی ساختمان و نام بانی بوده، بااین‌حال درباره وجه‌تسمیه بنا نیز انگاره‌ها و اقوال چندی مطرح است. اینکه نخست گفته می‌شود در فتنه افغان شخصی قربان‌ نام، برج را سنگر قرار داده و با یاری دیگر مردم به مقابله با افغان‌ها پرداخته، پس این بنا، برج قربان نام‌گرفته؛ و اما در روایت دیگر آمده‎است اهالی در موارد معینی، شتری را در این مکان قربانی می‌کرده‌ و ازاین‌رو، این برج را برج قربان نامیده‌اند.

گو اینکه برخی نیز احتمال داده‌اند که «قربان» نام بنّا یا معماری بوده که برج را ساخته و یا اینکه به تعمیر و بازسازی آن اقدام کرده‎است.

علی‌ای‌حال و مستند به مدفن موجود در این بنا، این امر دیگر قطعی است که این بنا را باید مدفن و مزار «شیخ‌الاسلام امام قطب‌الدین حسن بن احمد عطار همدانی حافظ ابوالعلا» (569- 488 ق)، مقری محدث و ازجمله مفاخر و بزرگان نیک‌نام همدان بدانیم که در باب علوم قرآنی حدود پنجاه کتاب تألیف کرده و از احترام و جایگاه علمی و دینی فراوانی در دورۀ حیات خود برخوردار بوده‌است.

البته نباید ازنظر دور داشت که چون نوشته‌هایی رو سنگ‌قبر موجود به تاریخ 1009‌ق. و دوره صفویه منتصب است، پس ارتباطی با زمان ساخت برج که مربوط به ادوار پیش از صفوی است، ندارد و اما جدا از مدفن مزبور ظاهراً اقوال و شواهد دیگری نیز وجود دارد که نشان می‌دهد، دو تن از سلاطین سلاجقۀ عراق عجم (جبال) در همدان و در داخل یکی از مدارس معروف آن روزگار به خاک سپرده‌شده‌اند که برخی احتمال می‌دهند شاید این برج همان مکان بوده باشد.

وی همچنین از دفن یکی دیگر از امرای سلجوقی جبال به نام «طغرل بن محمد» در مکانی که دارای مدرسه و مسجدی بنام ابوالعلاء بوده خبر می‌دهد، هرچند برخی از مورخان و محققان، برج قربان را همان مسجد ابوالعلاء می‌دانند، اما می‌بایست اشاره کرد که چون این بنا هیچ‌گونه تشابهی به معماری مساجد ندارد و صرفاً کارکرد تدفینی داشته بنابراین به‌احتمال فراوان، برج کنونی در جوار بناهای پیش‌گفته قرار داشته که هم‌اکنون به‌عنوان تنها اثر بازمانده از آن مجموعه بزرگ، خودنمایی می‌کند.