سپهرغرب، گروه گردشگری: مسیحیت و اسلام به‌صورت متوالی و در یک راستا پدید آمدند و میان آن‌ها 6 قرن فاصله بود، اما با این حال هر دو در حال تلاش برای هدایت بشریت به سمت بندگی الهی هستند.

ازنظر مسلمانان، دین مسیحیت همانند یهودیت، دینی الهی و دارای وحی موثقی بوده، اما ازآنجایی‎که دین کاملی نبوده پس اسلام کامل شده آن ‎است؛ البته واژه واقعی به این دلیل به کار برده می‌شود که در بعضی موارد، مشکلاتی با دین‌های پیشین به‎وجود می‌آمد؛ یعنی پیروان آن را به‌عنوان کسانی در نظر می‌گرفتند که وحی موثقی را که زمانی مالک آن بوده‌ را تحریف کرده‌اند. 

این در حالی است که اسلام یک هویت جامع و غیرقابل انشقاق بوده که فائق بر همه ادیان دیگر توانسته در عرض کمتر از یک قرن، قلمرو وسیعی از مرزهای هندوستان و چین تا منطقه بیزانس و آتلانتیک را به وجود آورد و بر تعداد کثیری از کسانی که بااراده و اشتیاق به طرف این عقیده و تقدیر جدید روی می‌آوردند، حکومت کند. 

تاریخ اولیه دولت اسلامی که اساس کانون خاطره و خودآگاهی مسلمانان در هر مکانی است، بیانگر داستان پیشرفت تدریجی و بدون وقفه‌ای بوده که در آن رهبران دین‌های دروغین و مطرود، مضمحل و راه برای فتح واقعی عقیده مسلمانان و لشکریان مسلمان مهیا شده، عبادت خدا را برای تمامی انسان‎ها آورده و حقوق الهی را بر تمامی جهان الزام می‌کرد؛ البته این نیز در حالی است که مسیحت آن زمان باوجود دارا بودن ثروت و قدرت بسیار، اما موفق نشد تا به موازات اسلام پیروان تازه و بیشتری را به‌دست آورد.

در نظر مسلمانان، مسیحیت همانند یهودیت، یک دین پیشین بود و با همان درجه سزاوار تساهل کما اینکه این تساهل نیز سرچشمه در حقوقی دارد که قرآن بدان اشاره و امر کرده، پس اگر تسلیم می‌شدند، قابل تحمل بوده و می‌توانستند در زیر سایه حکومت اسلامی به زندگی خود ادامه دهند. البته برخی از مورخان نیز بر این عقیده‎اند که جمعیت‌های مسیحی اگرچه تحت حکومت مسلمانان، هیچ‎گونه حاکمیتی نداشتند اما در نهان، متعلق به کلیساها، پاپ‌ها، اسقف‌ها و کشیشان بودند.

*ردپای مسیحیت در ایران و همدان

و اما باوجود تقدم تاریخی ظهور مسیحیت نسب اسلام، تعیین تاریخ دقیق ورود آن به ‌ایران نه‌فقط امری مشکل بوده، بلکه غیرممکن است، بااین‌حال محققان بر‌ این عقیده‌‎اند که نفوذ مسیحیت در ‌ایران با جنگ ‎هاى ‌ایران و روم آغاز شده و وجود اسیران جنگ و صد البته مهاجرت نیز دراین‎میان نقش مهمی را در اشاعه دین عیسى در ‌ایران داشته، 

هر چند برخی نیز معتقدند که باید ورود مسیحیت به ‌ایران را از‌‌ همان قرن اول دانست منتهی یکی دو قرن طول کشید تا این آیین نیز در بین مردم نضج و قوام بگیرد.

به‎ هر حال در یک نگاه خاص و همچنین بر اساس مستندات تاریخی در سال 1676 میلادی، شماری از ارمنیانی که به دستور شاه عباس به اصفهان منتقل شده بودند و همچنین مهاجران و تجار ارمنی روسیه به درخواست والی همدان در این شهر اقامت گزیدند که این رخداد را می‌توان رسمی‌ترین علت و زمان حضور و سکونت این افراد در همدان دانست.

بنا بر ظواهر، تعدادی از این ارمنیان در خود شهر همدان و در محله‌ای به نام سر قلعه اجتماع و کلیسایی به نام استپانوس مقدس بنا کردند و تعداد دیگری نیز در بخش شرقی همدان و در روستای شورین سکونت داده شدند، البته این روستا بعدها در سال 1940 میلادی از ارمنیان خالی شد گو اینکه همدان تنها شهری است که به دلیل جمعیت زیاد مسیحیان بعدها دارای پنج کلیسا شد و این در حالی است که در هیچ یک از شهرهای ایران این تعداد کلیسا وجود ندارد.

و اما در این میان و به مانند همه جای دنیا، ساختار کلیسا به‌عنوان نمادی از حضور مسیحیان در یک منطقه نه صرفاً یک بنا و مکانی برای عبادت، بلکه یک نهاد و یک سمبل قدرت و زندگی برای آن‎ها جانمایی شد. درواقع کلیسا در زندگی مسیحیان نقش بسیار مهمی داشته و دارد چنانکه همه مراسم مذهبی آن‎ها از روز تولد تا مرگ در کلیسا برگزار می‌شود؛ بنابراین طبیعی بود که در همه ادوار پس از آنکه مسیحیان در محلی استقرار می‌یافتند، نخست کلیسایی می‌ساختند و به دنبال آن برای آموزش دانش‌آموزان کلاس درس دایر می‌کردند که البته این موضوع در همدان نیز رخ داد.

هر چند امروزه دیگر تعداد زیادی از مسیحیان در همدان وجود ندارند و در پی گذشت سالیان دراز عموماً یا به شهرهای دیگر ایران به‌خصوص تهران و اصفهان مهاجرت کرده‌ و یا به دلایل دیگر برای همیشه از ایران خارج شده و جلای وطن گفته‎اند، اما قدر مسلم با حضور چندصد ساله خود در این کشور توانسته‎اند تا بخش‎هایی از تاریخ آن را به خود اختصاص داده و آثاری را به مجموعه گنجینه‌های فرهنگی و تاریخی این کهن مرزوبوم اضافه کنند. 

گو اینکه اقامت چندصد ساله این قوم، چند یادگاری خاص را نیز در گوشه و کنار شهر به‎جا گذشته که اگرچه دیگر کاربرد مراسمی و عبادی ندارد اما جزء آثار تاریخی و گردشگری ارزشمندی محسوب می‌شود که علاقه‎مندان بسیاری را برای دیدن آن‌ها به خود جذب می‌کند.

     یک اثر تاریخی و دینی

در شرق تپه هکمتانه و در منطقه‌ای که قدیمی‌های همدان آن را به‌نام محله ارامنه می‌شناسند کلیسایی واقع شده که دوره ساخت آن به سال 1676 میلادی و هم‌زمان با سلطنت شاه سلیمان صفوی می‌رسد. این بنای مذهبی متعلق به مسیحیان پیرو مذهب پروتستان است که توسط عده‌ای از ارامنه اصفهان و همچنین مهاجران و تجار ارمنی روسیه که در همدان ساکن شده بودند، ساخته شده‌است. 

البته در محلهٔ ارامنه، دو کلیسا وجود داشته که کلیسای قدیمی‌تر همین کلیسای گریگوری استپان و متعلق به مذهب پروتستان است و کلیسای جدید‌تر به‎نام کلیسای حضرت مریم به مذهب ارتدوکس تعلق دارد؛ مع‎الوصف این کلیسا (گریگوری استپان) به دلایل خاصی ازجمله نوع معماری و نیز تدفین چند شخصیت مذهبی بوده که از اهمیت و ارزش تاریخی بیشتری برخودار است.

ساختار و نقشه این بنای مذهبی مستطیل شکل به ابعاد 21×13 متر، نمای آن از آجر و خشت تشکیل شده و در قسمت نمای خارجی دارای طاق‌ نماهایی با قوس هلالی و به سبک طاق رومی تزئین شده‌است. این ساختمان دارای سه درب ورودی بوده که ورودی اصلی آن شامل چهار ستون مدور سنگی به ارتفاع چهار متر است که با قوس‌های جناغی به یکدیگر متصل شده‌اند.

برج ناقوس کلیسا با بهره‌گیری از سبک گنبدهای رک هشت وجهی بنا شده که از سطح زمین بیش از پنج متر ارتفاع دارد. بنا به شواهد، قبلاً دو عدد ناقوس جهت فراخوان مؤمنان به دعا و نیایش در گذشته در اتاقک ناقوس وجود داشته که هم‎اکنون در موزه نگهداری می‌شود.

درون این بنا مشتمل بر یک سالن اصلی و یک کتابخانه است و نمای داخلی آن نیز بدون هیچ‌گونه تزئینات خاصی از آجر ساخته شده، فضای داخلی کلیسا فقط با تابلوهای تمثال حضرت مسیح (ع)، مریم مقدس (س) و وارطان مامیکونیان (سردار بزرگ لشگر ارمنستان) تزئین شده و اطراف محراب کلیسا نیز در گذشته به وسیله گچ پوشیده شده بود که در حال حاضر از آن لایه‌برداری شده‌است.

سالن اصلی کلیسا به ابعاد 11×25/20 متر بدون ستون و با سقف آهنگ چوبی به شکل کلاله‎دار است که 8/70 متر ارتفاع دارد و در جبهه شرقی تالار، سکو و محرابی با قوس جناغی قرار دارد که با چهار پله از کف تالار قابل دسترسی است. در طرفین محراب دو اتاقک به ابعاد 2×50/2 مترمربع که محل اجرای مراسم مذهبی است وجود دارد و کف تالار با آجرهای به ابعاد 5×19×19 سانتی متر مفروش شده‌است. 

عمده مصالح مورداستفاده در ساخت دیوارها از سنگ لاشه و آجر با ملات گل و گچ است و همچنین نور موردنیاز این مکان از طریق 16 پنجره مشبک با قوس جناغی که به طور قرینه در بدنه دیوارهای شمالی، جنوبی و غربی تعبیه شده تأمین می‌شود و البته ناگفته نماند که در منتهی‌الیه دیوار شمالی بنا نیز حوضچه سنگی غسل تعمید با کتیبه سنگی قرار دارد که از آثار برجسته این اثر به شمار می‌رود.

این اثر جدا از موضوع قدمت و یا ساختار مذهبی خود، مدفن شخصیت‌ برجسته مذهبی همچون عالی‌جناب دریزنیک وارتاپت کارکسیان (1922-1862م)؛ نایب خلیفه ارامنه جلفای اصفهان، رهبر دینی ارامنه همدان و اراک و کشیش درخاچاطور نیز هست که سال‌ها قبل در این مکان به خاک سپرده شده‎اند. این اثر تاریخی به دلیل نیاز در سال 1932 میلادی مصادف با (1311 خورشیدی) مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته؛ کلیسای ارامنه گریگوری ازجمله نمونه‌‌های شاخص از گذشته تاریخی و مذهبی شهر همدان است و جزء آثار تاریخی منحصربه‎فرد اقلیت‌‌های مذهبی در استان بوده که در سال 1377 و با شماره ثبت 2237 بعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

کلیسای آنجلی نیز یکی دیگر از کلیساهای قدیمی و تاریخی شهر همدان و متعلق به دوره قاجار است که بر اساس نقل قول‎ها، توسط شخصی به نام رابی اسحاق احداث شده، این بنا در خیابان طالقانی و در داخل محوطه بیمارستان اکباتان واقع شده که ساختار این بنا نیز به‌صورت مستطیل شکل با لاشه سنگ و خشکه‌چین ساخته شده‎است. 

ورودی اصلی بنا در ضلع جنوبی و بر روی دو ستون چوبی واقع شده و به‎صورت پیش‌ورودی، دارای شیروانی است. در قسمت شمالی فضای داخلی کلیسا محلی برای اجرای مراسم مذهبی در نظر گرفته شده که دارای ورودی اختصاصی و جداگانه است. فضای داخلی کلیسا دارای کلاف‌بندی‌های چوبی به‎ شکل خرپاهای هلالی بوده که شیروانی سقف به‎صورت شیب‌دار بر روی آن استوار شده‎است. این کلاف‌بندی‌های چوبی از زیباترین مشخصه‌های تزئینی بنا در فضای داخلی کلیسا محسوب می‌شود.