سپهرغرب، گروه گردشگری: قبل از بیان مفهوم گردشگری مذهبی و زیارت باید به این نکته توجه کرد که گردشگری مذهبی و زیارتی دو مقوله جدا از یکدیگر هستند که هریک تعریف خاص خود را دارند و گاه اشتباه به جای هم مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ درواقع گردشگری زیارتی زیرمجموعه‌ای از گردشگری مذهبی است.

در اینجا سعی می‌کنیم با بیان یک مثال تفاوت این دو مقوله را با یکدیگر روشن کنیم:

زمانی که یک شهروند شهر رشت به مسجد اکبریه لاهیجان می‌رود تا از آثار تاریخی آن بازدید کند، به آن در نوع گونه‌شناسی گردشگری مذهبی گفته می‌شود و در زیرشاخه گردشگری مذهبی قرار می‌گیرد؛ اما هرگاه همان فرد به بقعه شیخ زاهد گیلانی در لاهیجان برود و از آن بازدید کند، در نوع تیپ‌شناسی گردشگری زیارتی قرار می‌گیرد.

     مفهوم گردشگری مذهبی

این نوع از گردشگری یکی از رایج‌ترین اشکال گردشگری در سراسر جهان است که سابقه آن به قرون و اعصار گذشته برمی‌گردد و به‌طور کلی شامل سفرها و بازدیدهایی می‌شود که اصلی‌ترین هدف از آن‌ها تجربه‌ای مذهبی است.

جاذبه‌های مذهبی، زیارتگاه‌ها و اماکن مقدس هرساله تعداد زیادی از گردشگران را به سوی خود جذب می‌کنند، تأسیسات اقامتی و پذیرایی این نوع از گردشگری مانند مسافرخانه‌ها و زائرسراها با توجه به بافت اجتماعی- فرهنگی و عقیدتی گردشگران و جامعه میزبان، دارای ویژگی‌های خاص خود است که در هر کشوری از تنوع بسیار بالایی برخوردار بوده، نکته قابل توجه اینکه گردشگری مذهبی تنها شکلی از اشکال گردشگری است که بر موانع آب‌وهوایی غلبه می‌کند. سینگ یکی ازنظریه‌پردازان صنعت گردشگری در این زمینه می‌گوید:

«به نظر می‌رسد روحیه ادیسه بر موانع آب‎وهوایی غلبه می‌کند. بدین‌ترتیب با تغییرات فصل و تحولات آب‌وهوایی مشاهده می‌شود که تعداد توریسم و بازدید از شهر‌ها و مراکز مذهبی دچار تغییر نمی‌شود.» برای این نوع گردشگر تنها مقصد حائز اهمیت نیست، تجربه او از همان ابتدای ترک مبدأ آغاز می‌شود و تمام مسیر و وقایعی را که در طول مسیر با آن مواجه می‌شود، در بر می‌گیرد.

در یک تقسیم‌بندی کلی جاذبه‌های مذهبی را می‌توان در 6 دسته برشمرد:

1- مساجد 2- امام‌زاده‌ها و بقعه‌ها 3- آرامگاه‌ها و قبور 4- تکیه‌ها و حسینیه‌های قدیمی

5- آتشکده‌ها و آتشگاه‌ها 6- صومعه‌ها و خانقاه‌ها

که هریک از این جاذبه‌های مذهبی می‌توانند دارای بُعد محلی، منطقه‌ای، فرامنطقه‌ای، ملی و بین‌المللی باشند.

در یک تعریف کلی می‌توان گردشگری مذهبی را گونه‌ای از گردشگری دانست که شرکت‌کنندگان در آن دارای انگیز‌ه‌های مذهبی (منحصراً و یا به‌صورت ترکیب با سایر انگیزه‌ها) هستند و از اماکن مقدس نظیر کلیساها، مساجد، مقابر، امام‌زاده‌ها و نظایر آن‌ها بازدید می‌کنند.

با توجه به تعریف بالا ما در این زمینه با دو دسته مختلف از گردشگران روبه‌رو هستیم؛ دسته نخست کسانی که از اماکن مقدس دین خود بازدید می‌کنند، مانند مسلمانانی که به زیارت اماکن مقدس خود نظیر کعبه، عتبات عالیات و یا سایر اماکن متبرکه می‌روند و دسته دوم کسانی که از اماکن مقدس سایر ادیان دیدن می‌کنند، به‌عنوان مثال افراد زیادی وجود دارند که مسیحی نبوده اما از کلیساهای نقاط مختلف بازدید می‌کنند و یا مسیحیانی که به دیدن معابد بودائی‌ها یا سایر ادیان می‌روند.

     تقسیم‌بندی انواع گردشگری مذهبی

انواع گردشگری مذهبی را می‌توان از ابعاد و جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار داد که هریک از تقسیم‌بندی‌های زیر می‌تواند بر بازاریابی محصول گردشگری تأثیر بسزایی داشته باشد؛ در ادامه سه مورد تقسیم‌بندی‌ از ابعاد و جنبه‌های مختلف می‌آید:

     1. طول مدت اقامت:

انواع گردشگری مذهبی ازنظر طول مدت اقامت به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند؛ الف) گردشگری مذهبی کوتاه‌مدت: عبارت است از سفری که به لحاظ مکانی محدود و در فواصل کوتاه اتفاق می‌افتد. هدف از این سفر رفتن به یک مرکز مذهبی با حوزه نفوذ محلی، منطقه‌ای، فرامنطقه‌ای و یا شرکت در یک جشن، کنفرانس و جلسه‌ای مذهبی است که این نوع سفر هم به لحاظ بُعد زمانی و هم به لحاظ بُعد مکانی کوتاه بوده و شامل اقامت شبانه در مقصد نمی‌شود.

ب) گردشگری مذهبی بلندمدت: عبارت است از بازدید مراکز مذهبی با حوزه نفوذی محلی، منطقه‌ای، فرامنطقه‌ای، ملی و بین‌المللی و یا شرکت در جشن‌ها، کنفرانس‌ها و جلسات مذهبی برای چند روز یا هفته.

اماکن زیارتی مهم سالانه بین یک تا 10 میلیون زائر (گردشگر) را به خود جذب می‌کنند که این تعداد همیشه در نوسان است و در طول مراسم و سالگردهای خاص مذهبی میزان زائران (گردشگران) افزایش و یا به علت مسائل سیاسی، رکود و جنگ کاهش می‌یابد.

     2. انگیزه‌ها و اهداف سفر:

انواع گردشگری مذهبی ازنظر اهداف و انگیزه‌های سفر به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند:

الف) سفر به‌منظور بازدید از مراکز مذهبی و زیارتی همچون مساجد، کلیساها، معابد، صومعه‌ها، آرامگاه‌ها، امام‌زاده‌ها و غیره که این نوع سفر در اسلام به دو دسته سفرهای عبادی و زیارتی و سفرهای تبلیغی تقسیم می‌شود؛ سفرهای عبادی و زیارتی شامل سفر برای زیارت خانه خدا (سفر حج)، زیارت اماکن و بقاع متبرکه، زیارت آرامگاه‌ها و قبور، سفر برای صله ارحام و دیدار با خویشان و دوستان و عیادت بیماران، سفر برای انجام کارهای خیر و مطالعه بعثت انبیا و پیامبران، سفر برای کمک به مستمندان و رسیدگی به ایتام و نیازمندان و غیره می‌شود و سفرهای تبلیغی شامل تبلیغ دین اسلام، سفر برای ارشاد و هدایت مردم و غیره است.

ب) سفر به‌منظور شرکت در کنفرانس‌ها، جلسات و جشن‌های مذهبی

ج) سفر به‌منظور بازدید از آثار تاریخی و معماری اماکن مذهبی و زیارتی

     3. میزان سازمان‌یافته بودن سفر:

از این منظر گردشگری مذهبی را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف) اشکال سازمان‌نیافته گردشگری مذهبی: عبارت است از گونه‌هایی مسافرت که افراد به‌تنهایی دست به آن می‌زنند؛ این نوع سفرها در مذاهب مختلف به دلیل آموزه‌های این ادیان به پیروانشان، کمتر دیده می‌شود.

ب) اشکال سازمان‌یافته گردشگری مذهبی: این سفرها با توجه به مشخصات معینی سازمان‌دهی می‌شوند که این ویژگی‌ها عبارت‌اند از مواردی که در ادامه می‌آید. تعداد شرکت‌کنندگان؛ همان‌طور که در بالا اشاره شد، اغلب سفرهای مذهبی و زیارتی به‌صورت گروهی صورت می‌گیرند، به‌طوری که برای بسیاری از گردشگران مسافرت با یک گروه که با آن‌ها هم‌عقیده و اعتقاد هستند و یا گروه همسالان، بسیار حائز اهمیت است. مثل سفر زائران مسلمان به مکه مکرمه که هرساله به‌صورت گروهی در زمان خاصی انجام می‌پذیرد.

شیوه و وسیله حمل‌ونقل؛ تا اواسط قرن 19 زائران در سراسر جهان با پای پیاده و گاه به‌صورت ترکیبی از پیاده‌روی و سواری (با کشتی یا حیوان) به مسافرت می‌پرداختند (که امروزه نیز رفتن به زیارت با پای پیاده در بسیاری از مناطق، فرهنگ‌ها و ادیان وجود دارد).

الگوهای فصلی؛ گردشگری مذهبی نیز همچون سایر انواع گردشگری با فصل خاص پیوند خورده و در ارتباط است، ازجمله عوامل مؤثر در این زمینه می‌توان به مراسم‌های مذهبی در روزهای یادبود، موقعیت‌های اقلیمی اماکن زیارتی و تقویم کاری جمعیت محلی و غیره اشاره کرد که نقش بزرگی در فصلی بودن گردشگری مذهبی و زیارتی ایفا می‌کنند. به‌عنوان مثال در ماه ذی‌الحجه افراد زیادی برای شرکت در مراسم و مناسک حج به مکه می‌روند.

ساختار اجتماعی؛ ساختار اجتماعی ازجمله سن، جنس، موقعیت اجتماعی و غیره نیز در سازمان‌دهی این‌گونه سفرها تأثیرگذار است و به‌طور کلی تفاوت‌هایی در سن و جنسیت زائران مذاهب مختلف دیده می‌شود.

     ویژگی‌ سفرهای مذهبی

سفرهای مذهبی نیز همچون سایر سفرها دارای ویژگی‌هایی هستند که در زیر به چند مورد از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

1- گردشگری مذهبی دارای اثرات منفی زیست‌محیطی، فرهنگی و اجتماعی کمتری نسبت به سایر گونه‌های گردشگری است که شاید بخشی از این ویژگی به دلیل آموزه‌های مکاتب، ادیان و مذاهب زائران باشد و اینکه اغلب زائران افرادی آرام، اهل صلح و مطیع قانون هستند.

2- فصلی بودن سفرهای مذهبی و اینکه بسیاری از این‌گونه سفرها تنها در فصل‌های خاصی صورت می‌گیرند.

3- افرادی که دست به این‌گونه سفرها می‌زنند به دلیل اینکه بیشتر به جست‌وجوی معنویات می‌روند، خیلی تنوع‌طلب نبوده و اکثراً به دنبال سادگی هستند.

4- تمامی افراد از هر طبقه اجتماعی می‌توانند دست به این‌گونه سفرها بزنند؛ به‌عبارت‌دیگر سفرهای مذهبی مختص طبقه خاصی از اجتماع نیست؛ تا جایی که در بسیاری از کشورهای در حال توسعه که گردشگری در مراحل ابتدایی خود به‌سر می‌برد، برای بسیاری از طبقات اجتماعی گردشگری مذهبی تنها فرصت سفر به‌شمار می‌آید.

همچنین این وضعیت در جوامع متوسط و میانی که طبقات متوسط آن ازنظر مالی و اجتماعی توانایی سفرهای طولانی را ندارند، بیشتر به چشم می‌خورد و وقت آزاد آن‌ها اکثراً به‌وسیله بازدید از اماکن مذهبی و زیارتی پُر می‌شود.

5- اکثر سفرهای مذهبی و زیارتی به‌صورت گروهی و جمعی و سازمان‌دهی‌شده صورت می‌گیرند.

6- برخی سفرهای مذهبی از لحاظ اجرای فرامین مربوط به آن دین، حالت اجباری و یا تأکیدی به خود می‌گیرند که به‌ناچار تمامی افراد مؤمن به آن دین یا مذهب مجبور به اجرای سفر مذکور حداقل برای یک‌بار می‌شوند. (دقیقاً نظیر آنچه در دین اسلام مبنی بر زیارت خانه خدا که بر تمامی مسلمانان واجب است، وجود دارد).

7- مراکز مذهبی و زیارتی مکان‌هایی را برای دیدار و ارتباط مردم با فرهنگ‌ها و مناطق مختلف فراهم می‌کنند.

8- تولید و فروش صنایع‌دستی قدیمی، طرح‌ها و تولیدات باستانی مناطق مختلف در مراکز مذهبی و زیارتی

9- گردشگری مذهبی دارای جنبه‌های سیاسی نیز هست، به‌طوری که بسیاری از اماکن مذهبی متعاقباً اماکن ملی نیز به‌شمار می‌آیند و برای برپایی جشن‌های ملی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

منابع و مآخذ:

Meyer. Guenter (2004), "New Research Network for Islamic Tourism New Research Network for Islamic Tourism, Islamic Tourism", Issue 11.

Rinschede,Gisbert, (1992). Forms of religious tourism and pilgrimage special interest group”.

www.aftab.ir

www.wikipedia.org

*ابتهال زندی