شواهد شگفتآور از انسان هوشمند
سپهرغرب، گروه گردشگری: غار «کلدر» در خرمآباد روایتگر اکتشافاتی شگفتانگیز از رد پای انسانهای هوشمند است که قدمت آنها به بیش از 54 هزار سال میرسد و حالا این غار جایگاه جهانی یافتهاست.
دره خرمآباد بنا بر گواه یافتههای باستانشناسی یکی از قدیمیترین زیستگاههای بشری در ایران بهشمار میرود. دستافزارهای پارینهسنگی کهن و غارهای مسکونی و منقوش، مکانهایی هستند که مورد مطالعه دیرینهشناسان قرارگرفتهاند.
مطالعات باستانشناسی نشان میدهد که این دره بهعنوان یکی از قدیمیترین درههای مسکونی از پارینهسنگی تا دوران اسلامی بوده که طول آن 15 متر و عرضش 12 کیلومتر با ارتفاع یک هزار و 170 تا یک هزار و200 متر در مرکز استان لرستان واقع شدهاست.
در این دره کوههای اطراف بهصورت یک منبع ذخیره آب درآمده و درنتیجه برخلاف سایر درههای لرستان، دره خرمآباد دارای چشمههای آب خنک و تعدادی غار است. بههمفشردگی این دره و وجود غارهای متعدد که توسط انسانهای پیشازتاریخ اشغالشده موجب شد که پژوهشگران باستانشناس این دره را مرکز تحقیقات خود قرار دهند.
تاریخگذاریهای بهدستآمده از رادیو کربن نمونههای موستری از غار کنجی، متجاوز از 40 هزار سال و نمونههای برادوستین بهدستآمده از غار یافته بین 21 هزار تا 40 هزار سال پیش بودهاست.
اما این روزها شواهد جدیدی از قدمت دره خرمآباد در کاوشهای غار کلدر بهدستآمده که مهر تأییدی بر حضور انسانهای هوشمند در این دره تاریخی است و باستان شناسان قدمت شواهد بهدستآمده از این غار را به 54 هزار و 400 سال قبل تعمیم میدهند.
قسمتی از جمجمه انسان هوشمند در غار کلدر خرمآباد کشفشده که به این غار جایگاه جهانی بخشیده و تکمیلکننده نظریات کارشناسان پیرامون فرآیند موج دوم مهاجرت انسانهای هوشمند یا هموساپین به اروپا است.
همه این کاوشها درنهایت این نتیجه را به دست میدهد که دره خرمآباد را میتوان پایتخت پارینهسنگی ایران و سکونتگاه اولیه انسانهای هوشمند دانست.
45 روز عملیات کاوش در غار «کلدر»
سید امین قاسمی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری لرستان با اشاره به اینکه فصل سوم کاوشهای باستانشناسی غار کلدر به سرپرستی بهروز بازگیر یکی از باستان شناسان برجسته کشور صورت گرفتهاست، اظهار کرد: مطالب کلی از یافتهها امروز با حضور سرپرست هیئت کاوش و پروفسور جان وندرماد دیرینشناس هلندی بررسی شد.
امیدواریم یا مجوز ادامه فصل سوم کاوشها را بگیریم و یا فصل جدیدی از کاوش را آغاز کنیم
وی با بیان اینکه 45 روز عملیات کاوش در غار کلدر صورت گرفت و اعضای تیم 12 ساعت در روز را کار کردند و روزانه مسیر غار را پیاده میرفتند و عملیات کاوش را انجام میدادند، تصریح کرد: با توجه به یافتههای بسیار خوبی که به دست آوردیم نیاز است سطح مقطع منطقهای که کاوش شده بیشتر شود.
قاسمی خاطرنشان کرد: امیدواریم یا مجوز ادامه فصل سوم کاوشها را بگیریم و یا فصل جدیدی از کاوش را آغاز کنیم و شاهد یافتههای خوبی در این غار باشیم.
تشریح فسیلهای حیوانی بهدستآمده در غارهای باستانی خرمآباد
پروفسور جان وندرماد نیز در سخنانی با اشاره به تحقیقات صورت گرفته غارهای باستانی دره خرمآباد، شامل غارهای گیلوران، قمری و کلدر و صخرههای گرارجنه، گفت: سالیان زیادی است که در این رابطه کار میکنیم و مقالاتی هم در این خصوص نوشته شدهاست.
وی با بیان اینکه گونههای شناساییشده در غار قمری شامل بز وحشی، گوزن قرمز یا خالدار، گاو وحشی و جوجهتیغی است، تصریح کرد: فسیلهای حیوانی در صخرههای «گرارجنه» نیز حاکی از وجود گوزن زرد است.
پروفسور جان وندرماد با اشاره به اینکه در فصل نخست کاوشهای غار کلدر گونههایی از دست خرچنگ بهعنوان یکی از منابع پروتئینی مصرفی ساکنان غار، لاکپشت و جوجهتیغی به دست آمد، ادامه داد: بخشی از استخوان فک و دست روباه، دندان سگ، بخشی از استخوان پای گرگ، دندان اسب وحشی، دندان گراز، گاو وحشی و گاو اهلی نیز در این غار به دست آمدهاست.
فسیل انسان هوشمند در غار کلدر
وی با بیان اینکه آثار بهدستآمده از گونه گوزن در دوران پارینهسنگی میانه در غار کلدر 100 هزار سال قدمت دارد، عنوان کرد: فسیل جمجمه انسان هوشمند یا هموساپین در لایه پارینهسنگی جدید نیز کشف شدهاست.
پروفسور جان وندرماد یادآوری کرد: مطالعات مقدماتی انجامشده؛ با اطمینان میگوییم این اثر کاوش شده فسیل انسانی است، چراکه آناتومی و قسمتی از این فسیل با فسیل پیداشده از انسان هوشمند در هلند چک شده و مطابقت داشتهاست.
انجام کاوشهای محوطههای پارینهسنگی دره خرمآباد شامل غارهای گیلوران، قمری، کلدر و پناهگاه صخرهای گرارجنه
بهروز بازگیر، سرپرست هیئت کاوش غار کلدر نیز در سخنانی با اشاره به اینکه کاوشهای محوطههای پارینهسنگی دره خرمآباد شامل غارهای گیلوران، قمری، کلدر و پناهگاه صخرهای گرارجنه انجامشده، اذعان کرد: بخشی از دستاوردها علمی و بخشی نیز در بخش آموزشی است؛ بخشی هم دستاوردهایی بوده که ظرفیتهایی را برای حوزه گردشگری ایجاد میکند.
وی با بیان اینکه در حوزه مهاجرت انسانهای هوشمند چهار مسیر وجود داشته که در مورد این راهها نظریهها و مطالعات زیادی انجامشده، افزود: قدیمیترین شواهد موج نخست مهاجرت انسانهای هوشمند در قاره آفریقا به دست آمدهاست و موج دوم مهاجرتی را تاریخنگاری کردهاند. تا سال 2014 میلادی هیچ خبری در کشور ما نبود و تمام شواهدی که داشتیم بهویژه در زاگرس قدمت 40 هزارساله را نشان میداد که جایگاه چندانی نداشت.
تاریخنگاری 54 هزار و 400 ساله در غار کلدر
سرپرست هیئت کاوش غار کلدر با تأکید بر اینکه کشفیات غار کلدر را نباید محدود به خرمآباد و لرستان کنیم، موضوع جایگاه جهانی است، خاطرنشان کرد: قدیمیترین تاریخنگاری بهدستآمده در این غار مربوط به 54 هزار و 400 سال بوده و تا امروز غار کلدر قدیمیترین محوطه تاریخنگاری شده مربوط به موج دوم مهاجرت انسانهای هوشمند در کشور است.
بازگیر با اشاره به گونههای ابزار بهدستآمده از غار کلدر، تأکید کرد: مقایسه ابزارهای ساخت انسانهای نئاندرتال و انسان هوشمند تکامل فرآیند ساخت ابزار را نشان میدهد چنانکه یک نوع تداوم و تکامل در تکنولوژی ابزارسازی را میتوان متوجه شد؛ این فرآیند از تولید تراشه به تولید ریز تیغه رسیدهاست.
غار کلدر در زمینه تکامل فرآیند موج دوم مهاجرت انسانهای هوشمند دارای جایگاه جهانی شدهاست
وی با بیان اینکه شواهد نشان میدهد از 60 هزار سال پیش، انسانهای هوشمند ظهور کرده و 140 هزار سال طول کشید تا انسان از تولید تراشه به ریز تیغه برسد، گفت: غار کلدر در زمینه موج دوم مهاجرت انسانهای هوشمند دارای جایگاه جهانی شدهاست.
سرپرست هیئت کاوش غار کلدر با اشاره به اینکه سه هدف را در کاوش فصل سوم غار کلدر دنبال میکردیم که شامل درک گاهنگاری محوطه از دوره پلیستوسین تا هولوسین بهویژه دستیابی به گاهنگاری استقرار پارینهسنگی میانه، جستجو برای کشف فسیل گونههای انسانی بهمنظور انجام آنالیز دی.ان.ای برای پی بردن به منشأ و خاستگاه انسانهای هوشمند و درک مسیر مهاجرتی اینگونه و همچنین تداوم آنالیزهای Use-wear و Residue بهمنظور درک صحیحتری از کاربری مصنوعات سنگی و اقتصاد معیشتی منطقه موردمطالعه است.
مستندسازی کاوشهای غار کلدر
بازگیر با بیان اینکه خوشبختانه تا امروز به اهداف خود در خصوص تاریخنگاری و جستجو برای کشف فسیل انسانی نزدیک شدهایم، تصریح کرد: علاوه بر دستاوردهای علمی، آموزش نیروهای جوان برای مطالعات پارینهسنگی از دیگر دستاوردهای این فصل کاوش بوده؛ این مطالعات در کشور ما جدید است و معمولاً به مطالعات دورههای قبلتر کمتر پرداخته شده، بنابراین قبل از کاوش، تمام اعضای هیئت را آموزش دادیم.
وی ابراز کرد: با یک تیم مستندنگار نیز هماهنگ کردهایم تا از روز اول تا آخر کاوش مستندسازی شود.
مابقی فسیل بهدستآمده در غار کلدر در منطقهای قرارگرفته که نیاز است کاوش و پیدا شود
سرپرست هیئت کاوش غار کلدر با اشاره به کشف گونه فسیل انسانی در این غار، عنوان کرد: این گونه فسیل انسانی در قسمت دیواره جنوبی منطقه کاوش پیداشده، بقیه فسیل در منطقهای قرارگرفته که نیاز است کاوش و پیدا شود.
بازگیر با تأکید بر اینکه این ظرفیت وجود دارد که مابقی فسیل در کاوشها به دست آید، خاطرنشان کرد: کشف مابقی این فسیل انسانی در حوزه گردشگری میتواند اثر داشته باشد؛ همچنین راهاندازی سایتموزه کلدر یک ضرورت است.