ملایر میان سنت و نوسازی؛ چرا تاکستانهای شهر جهانی انگور هنوز داربستی نشدهاند؟
سالهاست تغییر الگوی باغداری بهعنوان یکی از راههای افزایش بهرهوری، کاهش مصرف آب و بهبود کیفیت محصول در تاکستانهای ملایر مطرح شده است؛ اما عبور از روش سنتی به سیستم داربستی، تنها به نصب تیرک و سیم محدود نمیشود. کارشناسان معتقدند این تحول نیازمند شناخت دقیق اقلیم، حمایت اقتصادی، آموزش باغداران و اصلاح زنجیره تولید است؛ زیرا بدون حل حلقههای مفقوده، نوسازی باغ ممکن است به جای فرصت، به هزینهای سنگین برای تولیدکننده تبدیل شود.
تاکستانهای ملایر سالها است بر پایه سیستم سنتی خزنده اداره میشوند؛ روشی که اگرچه با اقلیم منطقه سازگار شده، اما هزینههای پنهان و آشکار زیادی را به باغدار تحمیل میکند. در مقابل، سیستم داربستی که در بسیاری از مناطق کشور درحال گسترش است، میتواند بخشی از هزینههای تولید را کاهش داده و مدیریت باغ را آسانتر کند. بر این اساس برای بررسی اخرین وضعیت اجرای این طرح و مزیتها و معایبش، بر آن شدیم تا گفتوگویی را با یکی از باغداران و نیز رئیس پژوهشکده انگور ملایر ترتیب دهیم که در ادامه میخوانید:
رئیس پژوهشکده انگور ملایر و عضو هیئت علمی دانشگاه ملایر در این زمینه اظهار کرد: سیستم داربستی لزوماً برای همه مناطق زیر کشت انگور ملایر مناسب نیست و پیش از اجرای آن باید شرایط اقلیمی هر منطقه، بهویژه موضوع سرما و یخزدگی، مورد توجه قرار گیرد.
روحالله کریمی افزود: انگور تا حد مشخصی تحمل یخزدگی دارد و زمانی که دما به حدود منفی 17 درجه سانتیگراد برسد، ممکن است بخش هوایی گیاه از بین برود؛ بنابراین در مناطقی مانند دره جوزان که ماندگاری سرما در زمستان زیاد است و اُفت دما شدت بیشتری دارد، اجرای سیستم داربستی با خطر همراه است.
کریمی ادامه داد: بهویژه در قسمتهایی از مناطق حاشیه رودخانهها و برخی روستاهای واقع در دشت مانند افسریه، بهدلیل شرایط اقلیمی و احتمال بیشتر یخزدگی زمستانه، باید با احتیاط بیشتری درباره تغییر سیستم تصمیمگیری کرد؛ اما این به معنای آن نیست که در این مناطق به هیچ عنوان نمیتوان سیستم داربستی اجرا کرد.
وی بیان کرد: اگر این مسئله مدیریت شود و باغدار با آگاهی از شرایط منطقه اقدام کند، سیستم داربستی مزایای قابل توجهی دارد؛ ضمن اینکه انگور حتی اگر در اثر سرمای شدید بخش هوایی خود را از دست بدهد، معمولاً پس از یک یا دو سال میتواند دوباره به تولید اقتصادی برسد.
* کاهش هزینه کارگری و آب با داربستی شدن تاکستانها
رئیس پژوهشکده انگور ملایر یکی از مهمترین مزایای سیستم داربستی را سهولت مدیریت باغ دانست و گفت: در سیستم داربستی، کیفیت محصول بهتر است، ضریب تبدیل انگور به کشمش بالاتر میرود و مدیریت آفات و بیماریها، هرس و تربیت بوتهها نیز آسانتر انجام میشود.
کریمی اضافه کرد: یکی از نقاط ضعف این سیستم هزینه اولیه اجرای آن است؛ هزینه تیرکها، سیمها و فونداسیون در ابتدای کار نسبتاً بالا است و همین مسئله موجب شده بخشی از کشاورزان با احتیاط وارد این طرح شوند.
وی با اشاره به وضعیت تاکستانهای ملایر، گفت: شاید حدود 95 درصد باغات انگور شهرستان همچنان بهصورت خزنده و سنتی مدیریت میشوند و تغییر این وضعیت نیازمند برنامهریزی است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه ملایر تصریح کرد: ردیفهای کشت در بسیاری از باغهایی که از ابتدا برای سیستم خزنده طراحی شدهاند، استاندارد لازم جهت اجرای داربست را ندارند و اگر باغدار بخواهد یکباره کل باغ را تغییر دهد، ممکن است بخشی از زمین پرت شود.
کریمی پیشنهاد کرد: باغداران میتوانند این تغییر را بهصورت تدریجی انجام دهند؛ برای مثال باغدار دارای یک هکتار تاکستان میتواند هرسال یکهزار یا دو هزار متر از باغ را داربستی کند و طی چند سال کل باغ را تغییر دهد تا فشار هزینه اولیه نیز کاهش یابد.
وی درباره مصرف آب نیز گفت: بسیاری از سیستمهای داربستی بهگونهای طراحی میشوند که نیاز به جویهای عمیق ندارند و میتوان از آبیاری قطرهای استفاده کرد. در سیستم خزنده سنتی، کرتهای عمیق باید پُر از آب شوند، اما در سیستم داربستی یک جوی باریک یا آبیاری قطرهای میتواند نیاز آبی گیاه را تأمین کند.
* 4 سال تا بازگشت سرمایه
کریمی درباره دوره بازگشت سرمایه اجرای سیستم داربستی نیز اظهار کرد: بهلحاظ اقتصادی، دوره استاندارد بازگشت سرمایه در سیستم داربستی انگور حدود چهار سال است، اما این عدد به مدیریت باغ و نوع رقم مورد استفاده نیز بستگی دارد.
وی افزود: با مدیریت مناسب حتی در سال سوم میتوان بخش عمده هزینههای اجرای سیستم را جبران کرد و به تولید اقتصادی رسید، اما بهطور استاندارد حدود چهار سال زمان لازم است تا هزینههای انجامشده جبران شود و پس از آن سود مناسبی برای باغدار باقی بماند.
کریمی تأکید کرد: اگر باغدار برای اجرای طرح مجبور به دریافت تسهیلات شود، این تسهیلات باید با سود و بهره بسیار پایین، دوره تنفس مناسب و بازپرداخت بلندمدت ارائه شوند؛ چراکه باغدار در زمان تغییر سیستم ناچار است بخشی از باغ را از چرخه تولید خارج کند و ممکن است در یکی دو سال نخست درآمد اقتصادی کافی نداشته باشد.
وی ادامه داد: اگر نرخ تسهیلات بالا باشد و بازپرداخت آن نیز کوتاهمدت باشد، ممکن است اجرای طرح بهجای کمک، برای باغدار بدهی ایجاد کند؛ بهخصوص در شرایطی که محصول باغدار با قیمت واقعی و مورد انتظار او خریداری نشود.
* حلقه مفقوده؛ آزمایشگاه و پیشآگاهی
رئیس پژوهشکده انگور ملایر با تأکید بر اینکه توسعه داربستی نباید صرفاً یک پروژه فنی باشد، گفت: تولید انگور از ابتدا تا انتها یک فرایند بههمپیوسته است و تمام حلقههای آن باید در کنار هم تقویت شوند.
وی افزود: از زمانی که باغدار محل باغ را انتخاب میکند، باید آموزش ببیند و مشخص باشد که چه رقمی باید متناسب با شرایط منطقه و هدف تولید انتخاب شود؛ اگر هدف تولید کشمش است، باید رقمی انتخاب شود که ویژگیهای لازم برای تولید کشمش باکیفیت را داشته باشد.
کریمی یکی از مشکلات حوزه کشمش را موضوع اندازه محصول دانست و گفت: شرایط آبوهوایی و سرمازدگی در این زمینه اثرگذار است و در سالهایی که سرمازدگی وجود ندارد، ممکن است کشاورز محصول را بیشتر روی بوته نگه دارد و در نتیجه اندازه کشمش کوچکتر شود.
وی همچنین بر ضرورت ایجاد آزمایشگاههای تخصصی تأکید و بیان کرد: باید آزمایشگاهی وجود داشته باشد که کود و سموم مورد استفاده کشاورز را ارزیابی کند و مشخص شود این نهادهها استاندارد هستند یا خیر؛ همچنین میزان و زمان مصرف کود و سم باید بهصورت علمی به کشاورز اعلام شود.
کریمی افزود: متأسفانه در سطح شهرستان آزمایشگاههای گیاهپزشکی و مراکزی که براساس شرایط اقلیمی و مرحله رشد گیاه پیشآگاهی دقیق ارائه دهند، به اندازه کافی وجود ندارند.
وی ادامه داد: اگر در یک مقطع احتمال شیوع آفتی مانند خوشهخوار وجود داشته باشد، باید به کشاورز اعلام شود که چه زمانی و با چه غلظتی از سم استفاده کند؛ نبود این پیشآگاهی باعث میشود گاهی کشاورز در زمان نامناسب یا با غلظت بیشتر سمپاشی کند که هم هزینه تولید را بالا میبرد و هم ممکن است میزان باقیمانده سموم را افزایش دهد.
رئیس پژوهشکده انگور ملایر همچنین گفت: آزمایشگاه آب و خاک باید مشخص کند که باغدار اساساً به کود نیاز دارد یا خیر و درصورت نیاز چه نوع کود و به چه میزان باید مصرف شود.
وی افزود: پژوهشکده در این زمینه اقداماتی را آغاز کرده و برای راهاندازی آزمایشگاه استاندارد کشمش و آزمایشگاه آب و خاک پیشرفتهایی حاصل شده و حتی با سرمایهگذار نیز صحبتهایی صورت گرفته است تا این زیرساختها ایجاد شوند.
* سهم ناچیز داربست از 13 هزار هکتار تاکستان
کریمی با اشاره به فاصله ملایر با روند نوسازی تاکستانها، گفت: در سطح شهرستان، سهم باغات داربستی همچنان بسیار پایین بوده و براساس آماری که از جهاد کشاورزی شنیدهام، از حدود 13 هزار هکتار تاکستان ملایر، حدود 350 هکتار داربستی شده است.
وی افزود: این درحالی است که در استانهایی مانند قزوین سطح باغات داربستی به چندین هزار هکتار رسیده و در مناطقی مانند ارومیه نیز حرکت به این سمت جدیتر دنبال شده است.
کریمی تأکید کرد: دنیا به سمت سیستمهای نوین باغداری رفته و کشور نیز باید با توجه به شرایط اقلیمی، اقتصادی و فنی هر منطقه، حرکت به سمت سیستم داربستی را دنبال کند.
* باغدار ملایری: هزینه یک هکتار داربست به یک میلیارد تومان رسیده است
در ادامه یک باغدار ملایری و نماینده دهیاران شهرستان ملایر با اشاره به تجربه شخصی خود در اجرای سیستم داربستی، اظهار کرد: در روستای داوی دو هکتار باغ دارم که حدود یک هکتار آن سنتی بوده و حدود 10 هزار متر آن داربستی شده و رقم مورد استفاده نیز ترکمن چهار است.
حائری افزود: سال گذشته در حدود یک هکتار باغ اجرای کامل داربست داشتم که نزدیک به یک میلیارد تومان هزینه داشت.
این باغدار ادامه داد: این هزینه مربوط به سال گذشته است و قیمت تجهیزات نیز بهشدت افزایش یافته؛ برای مثال لولهای که سال گذشته متری حدود 100 هزار تومان خریداری کردم، امسال به حدود 500 هزار تومان رسیده است.
وی با اشاره به شرایط سرد منطقه، گفت: یکی از مزیتهای اصلی سیستم داربستی این است که در مناطق سردسیر میتواند در مدیریت خطر سرمازدگی، مؤثر باشد.
این باغدار ملایری درباره تفاوت مصرف آب میان باغ سنتی و داربستی نیز اظهار کرد: یک هکتار باغ انگور داربستی دارم که یک استخر حدود 400 هزار لیتری برای آن احداث کردهام و این میزان آب برای یک سال زراعی باغ کافی است.
وی افزود: مصرف آب در باغ سنتی حدود پنج تا 10 برابر بیشتر از باغ داربستی است، چراکه در باغ سنتی کرتها و جویهای عمیق باید پُر شوند، اما در سیستم داربستی این مسئله وجود ندارد.
حائری تصریح کرد: باغ سنتی علاوهبر مصرف آب بیشتر، بهدلیل خوابیده بودن تاکها، بیشتر در معرض سرمازدگی و آفات قرار دارد و بیماریهایی مانند سفیدک مو نیز بیشتر مشاهده میشود؛ ضمن اینکه نیروی کار بیشتری نیز نیاز دارد.
وی گفت: در باغ داربستی حتی برای مدیریت فضای بین ردیفها نیز میتوان از ماشینآلات استفاده کرد و اگر عملیات خاصی انجام نشود، مدیریت آن نسبت به باغ سنتی بسیار کمهزینهتر است.
* «زنجره»؛ آفتی که باغدار را زمینگیر کرده است
حائری درباره شیوع آفت «زنجره» در باغات ملایر نیز عنوان کرد: بخشی از این مشکل به خود کشاورزان برمیگردد؛ در گذشته تقریباً در هر کرت یا بنه باغ یک یا دو لانه زنبور وجود داشت و زنبورها بسیاری از آفات را از بین میبردند.
وی افزود: بهدلیل مصرف سموم، دیگر زنبور در باغها وجود ندارد و همین مسئله باعث شده آفت زنجره آسیب جدی به تاکستانها وارد کند.
حائری با اشاره به تجربه در یکی از باغها، گفت: باغی چهار هکتاری متعلق به خانواده ما وجود داشت که در هر هکتار حدود 29 جعبه انگور تولید میکرد، اما آفت زنجره خسارت سنگینی به آن وارد آورد.
نماینده دهیاران شهرستان ملایر در ادامه از تجربه خود در مبارزه با این آفت سخن گفت و اظهار کرد: سال گذشته استخری که حدود 400 هزار لیتر ظرفیت دارد را پیش از خاموش شدن چاههای عمیق، پُر و در زمستان باغ را آبیاری کردم.
وی افزود: در اثر یخزدگی آب در خاک، آنچه کشاورزان به آن «یخآب» میگویند، باعث شد بخش زیادی از آفت زنجرهای که در زیر خاک و در اطراف ریشههای مو قرار داشت، از بین برود.
حائری تأکید کرد: براساس تجربهای که بهدست آوردم، اگر اجازه داده شود چاههای عمیق در طول زمستان برای مدت مشخصی فعال باشند و باغات یک یا دو نوبت آبیاری زمستانه شوند، میتوان بخش بسیار زیادی از این آفت را کنترل کرد.
وی گفت: گردش هر چاه حدود 15 تا 17 روز است و با توجه به سطح زیر کشت، میتوان در طول زمستان یک نوبت آبیاری برای باغها انجام داد. به اعتقاد من، یخآب میتواند 80 تا 90 درصد آفت زنجره را کنترل کند.
حائری هشدار داد: اگر اجازه داده نشود باغها در زمستان آبیاری شوند، به نظر من در چند سال آینده با مشکل جدی در تاکستانهای ملایر و حتی سایر مناطق مواجه خواهیم شد.
وی همچنین پیشنهاد کرد: جهاد کشاورزی میتواند در فصل گلریزی نیز با برنامهریزی و انجام سمپاشی هوایی، در کنترل این آفت نقش داشته باشد، اما همچنان تأکید میکنم که بهترین روش مبارزه، تجربه موفق یخآب است.
* سرمازدگی تنها مشکل باغدار نیست
حائری با اشاره به خسارت سرمازدگی، گفت: یکی از مشکلات اصلی تاکستانها سرمازدگی است و سال گذشته باغها بهشدت آسیب دیدند.
وی افزود: خود من از دو هکتار باغ در سال گذشته درمجموع حدود 100 جعبه انگور داشتم و بخش زیادی از محصولم بهدلیل سرما از بین رفت.
حائری ادامه داد: در کنار سرمازدگی، آفت زنجره نیز از مشکلات مهم باغداران است، اما شاید مهمتر از همه مشکلات، موضوع بازار و قیمت محصول باشد.
* وقتی هزینه تولید چند برابر میشود اما محصول ارزان میشود
این باغدار ملایری با انتقاد از وضعیت بازار کشمش، گفت: سال گذشته که محصول کم بود و تقاضا بالا رفت، کشمش را تا کیلویی 500 هزار تومان فروختیم، اما سال قبل از آن که انگور زیاد بود و عرضه افزایش پیدا کرد، قیمت محصول را پایین آوردند و محصول کشاورزان با قیمت بسیار پایینی از آنها خریداری شد.
وی افزود: باغدار با وجود هزینههای سنگین کارگر، سم و نهادهها، درنهایت مجبور میشود محصول خود را با قیمتی بفروشد که حتی هزینههایش را نیز بهطور کامل پوشش نمیدهد.
حائری درباره قیمت فعلی کشمش گفت: هنوز قیمت قطعی از سوی کارخانهداران اعلام نشده، اما واسطهها صحبت از کیلویی حدود 350 هزار تومان میکنند.
وی با اشاره به هزینه نیروی کار، عنوان کرد: امسال روزانه حدود یک میلیون و 700 تا یک میلیون و 800 هزار تومان دستمزد کارگر پرداخت میشود و اگر هزینه خورد و خوراک، رفتوآمد و سایر موارد را نیز حساب کنیم، هزینه هر کارگر برای باغدار حداقل به حدود دو میلیون تومان در روز میرسد.
حائری ادامه داد: وقتی جهت انجام یک عملیات حدود 10 روز به کارگر نیاز باشد، هزینه نیروی انسانی برای باغدار بسیار سنگین میشود.
وی همچنین به افزایش قیمت نهادهها اشاره کرد و گفت: روغن و کربنات مورد استفاده برای تیزاب را سال گذشته حدود 6 میلیون تومان خریدیم، اما همانها امسال حدود 26 میلیون تومان شده است.
حائری افزود: گوگرد را سال گذشته هر کیسه حدود سه میلیون تومان خریداری میکردیم و امسال قیمت آن به حدود 10 میلیون تومان رسیده است؛ درحالی که محصول نهایی کشاورز چنین رشدی در قیمت نداشته است.
* باغدار خودش انگور را به کشمش تبدیل میکند
این باغدار درباره فرآوری محصول نیز اظهار کرد: ما خودمان انگور تازه را برداشت میکنیم و عملیات تبدیل آن به کشمش را انجام میدهیم.
وی توضیح داد: انگور برداشتشده را در محل آمادهسازی داخل محلول تیزابی قرار میدهیم و سپس حدود دو تا سه روز روی زمین پهن میکنیم تا خشک شده و به کشمش تبدیل شود.
* حمایت واقعی، شرط پذیرش تغییر سیستم
نماینده دهیاران شهرستان ملایر درباره شرایط لازم برای استقبال باغداران از طرح داربستی گفت: اگر دولت تسهیلات ارزانقیمت، آموزش و حمایت مناسب ارائه کند، کشاورزان قطعاً از اجرای این طرح استقبال میکنند.
وی افزود: برای احداث باغ داربستی خودم حدود یک میلیارد تومان هزینه کردم، اما تنها حدود 100 تا 150 میلیون تومان تسهیلات ارزانقیمت دریافت کردم؛ بنابراین فاصله بسیار زیادی بین هزینه واقعی اجرای طرح و میزان حمایت وجود دارد.
حائری گفت: هزینهها بسیار سرسامآور شده و اگر دولت تسهیلات کمبهره در اختیار کشاورزان قرار دهد، استقبال از باغهای داربستی حتماً افزایش پیدا میکند.
وی با اشاره به تجربه یک باغدار در روستای ورچسب، گفت: کشاورزی به نام فیض در این روستا چند هکتار باغ داربستی دارد که عملکرد بسیار خوبی داشته و مردم نیز با مشاهده نتیجه کار او به این روش علاقهمند شدهاند.
حائری تأکید کرد: اگر دولت در کنار حمایت از نوسازی باغات، از محصول تولیدشده نیز حمایت کند و اجازه ندهد محصول در اختیار چند کارخانهدار و واسطه قرار گیرد، باغداران انگیزه بیشتری برای تغییر سیستم پیدا خواهند کرد.
وی افزود: برای نمونه، در هر هکتار زمین حدود 500 میلیون تومان گندم برداشت میشود و گندم نیز محصولی استراتژیک است، اما انگور و کشمش ملایر علاوهبر اهمیت اقتصادی، ظرفیت ارزآوری نیز دارند.
حائری با اشاره به جایگاه جهانی ملایر، گفت: ملایر شهر جهانی انگور است و این ظرفیت باید جدی گرفته شود؛ بنابراین لازم است حمایت بیشتری از باغداران انجام شود، اما در شرایط فعلی نه تسهیلات قابل توجهی به روستاها ارائه میشود و نه حمایت کافی از تولیدکنندگان وجود دارد.
* نوسازی باغ بدون اصلاح بازار کافی نیست
تجربه کریمی و حائری نشان میدهد مسئله تاکستانهای ملایر تنها «داربستی یا سنتی بودن» نیست؛ بلکه زنجیرهای از مسائل فنی، اقتصادی، اقلیمی و بازاری در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
از نگاه کارشناسی، سیستم داربستی میتواند مصرف آب، هزینه کارگری و هزینه برخی عملیات باغداری را کاهش دهد و امکان مکانیزاسیون، کنترل بهتر آفات و بیماریها و ارتقای کیفیت محصول را فراهم کند؛ اما اجرای آن بدون توجه به اقلیم منطقه، انتخاب رقم مناسب، آموزش، آزمایش خاک و آب، پیشآگاهیهای گیاهپزشکی و حمایت مالی میتواند خطرهایی برای باغدار ایجاد کند.
از سوی دیگر، تجربه باغداران نشان میدهد حتی اگر باغ با هزینه سنگین به سیستم داربستی تبدیل شود، تا زمانی که مشکل بازار، قیمتگذاری محصول، واسطهگری و افزایش سرسامآور هزینه نهادهها حل نشود، افزایش بهرهوری الزاماً به افزایش درآمد باغدار منجر نخواهد شد.
تاکستانهای ملایر برای عبور از شیوه سنتی و حرکت به سمت تولید اقتصادیتر، به یک برنامه جامع نیاز دارند؛ برنامهای که از انتخاب رقم و طراحی باغ آغاز شود و تا آبیاری، مکانیزاسیون، مبارزه با آفات، فرآوری، استانداردسازی، بیمه و بازار فروش، ادامه پیدا کند.
سیستم داربستی میتواند یکی از مهمترین ابزارهای کاهش هزینه و افزایش بهرهوری باشد، اما هزینه اولیه بالای آن، در شرایطی که قیمت تجهیزات و نهادهها چند برابر شده و حمایتهای تسهیلاتی نیز کاهش یافته، مانع جدی پیش روی باغداران است.
از سوی دیگر، اگر نوسازی باغات با اصلاح بازار همراه نباشد، ممکن است باغدار با صرف صدها میلیون تومان یا حتی میلیاردها تومان هزینه، فقط شکل تولید خود را تغییر دهد، بدون آنکه سهم بیشتری از ارزش نهایی محصول نصیب او شود.
ملایر بهعنوان شهر جهانی انگور، اکنون بیش از هر زمان دیگری به سیاستی نیاز دارد که نوسازی تاکستان، کاهش مصرف آب، کنترل آفات، حمایت مالی و اصلاح زنجیره فروش کشمش را همزمان دنبال کند؛ در غیر این صورت، فاصله میان ظرفیت واقعی تاکستانهای ملایر و درآمدی که به جیب باغدار میرسد، همچنان باقی خواهد ماند.
