سپهرغرب، گروه گردشگری: رفتن به دل تاریخ همیشه جذاب و ماجراجویانه است. به‌خصوص اگر جایی باشد که بتوانید نشانه‌های تمدن و تاریخ را به‌صورت ملموس ببینید.

تنها در فاصله چندکیلومتری از تخت جمشید باستانی و معروف خودمان، در روستای زنگی‌آباد واقع در شمال شهرستان مرودشت استان فارس، مکانی تاریخی وجود دارد که با وجود اهمیتش، اتفاقاً خیلی هم شناخته‌شده نیست!

نقش رستم و کعبه زرتشت خانه‌ همیشگی چهار پادشاه هخامنشی، خشایارشاه، داریوش، اردشیر اول و داریوش دوم است که می‌تواند مقصد بسیاری از تورهای گردشگری باشد. نقش رستم به گنجینه تاریخ مصور ایران باستان معروف شده است؛ چراکه آثار این دوره‌ها مربوط به دو هزار سال پیش از میلاد تا 600 سال پس از میلاد است.

      نقش رستم را چه کسی ساخت؟

مؤسس نقش رستم داریوش اول است. او دستور داده بود هنگامی که فوت کرد، پیکرش را در دل کوه دفن کنند؛ به همین دلیل در دل صخره دخمه‌ای ایجاد کردند تا پیکر داریوش در آن قرار داشته باشد. اما آرامگاه داریوش اول تنها یک آرامگاه نبود، بلکه در بالای در ورودی نقش‌هایی وجود دارد که اطلاعات مهمی از دوران هخامنشیان و کشور ایران در آن زمان را ارائه می‌دهد. هرکدام از این چهار بنا با ظاهری مربعی، شبیه یکدیگر ساخته شده‌اند و تفاوت آن‌ها در کتیبه‌هایشان است. قدیمی‌ترین نقش موجود در نقش رستم مربوط به دوره عیلام است که نقش دو ایزد و ایزدبانو و شاه و ملکه را به‌ تصویر کشیده بود، اما بعدها در دوره ساسانی بهرام دوم بخش‌هایی از آن را پاک کرد و نقش خود و درباریانش را به‌جای آن‌ها تراشید. در بیرون آرامگاه‌ها هم نقش برجسته‌های زیبایی وجود دارد، در این نقش‌ها پادشاه به نشانه‌ قدرت، کمان در دست دارد و روبه‌رویش اهورامزدا قرار گرفته است. در دو آتشدان، آتش مقدس می‌سوزد و نقش ماه در بالای این قاب، نماد فانی بودن دنیاست. همچنین در این نما ستون‌هایی با سرستون‌های مشابه تخت جمشید دیده می‌شود، اگر به پایین سکو نیز بنگریم، نمایندگان کشورهای مختلف را درحال حمل تخت پادشاهی مشاهده خواهیم کرد.

      خصوصیات چهار آرامگاه

چهار مقبره صخره‌ای از شاهان هخامنشی شامل داریوش اول، خشایارشاه، اردشیر اول و داریوش دوم، در این منطقه باعث شده نقش رستم به‌صورت یک سایت گردشگری پذیرای مردم علاقه‌مند به تاریخ باشد. با اینکه داریوش اول هخامنشی دستور ساخت مقبره خود را در دل صخره‌ای کوه به‌صورت یک گور دخمه داد، اما بعد از وی سه شاه هخامنشی دیگر، سه مقبره کنار او برای خود ساختند. آرامگاه داریوش بزرگ در صخره‌ای به بلندای 60 متر کنده شده و کتیبه‌ای در این مزار، تعلق این آرامگاه را به داریوش یکم ثابت می‌کند. درون آرامگاه 9 گور وجود دارد که احتمال می‌رود مربوط به خانواده و نزدیکان شاه باشد، اما هیچ نشانه‌ای مبنی بر اینکه این آرامگاه‌ها متعلق به چه کسانی است، وجود ندارد. زیر آرامگاه دو سنگ‌نگاره پیروزی بهرام دوم نقش بسته است؛ آرامگاه خشایارشاه در فاصله 100 متری شرق و شمال شرقی آرامگاه داریوش بزرگ قرار گرفته و تنها یک اتاقک دارد که درست روبه‌روی درگاه ورودی بوده و درون آن سه گور وجود دارد. این قبرها بسیار ساده‌تر از قبرهای ساخته‌شده در آرامگاه داریوش بزرگ هستند، آرامگاه اردشیر یکم در فاصله 37 متری سمت چپ آرامگاه داریوش بزرگ قرار گرفته است. در زیر آرامگاه اردشیر سنگ‌نگاره نبرد هرمز دوم قرار دارد، درون آرامگاه مشابه آرامگاه داریوش است و سه اتاقک دارد، اما تفاوت‌های آشکاری دیده می‌شود. آرامگاه داریوش دوم در فاصله 33 متری سمت جنوب‌ غربی آرامگاه اردشیر یکم قرار گرفته است؛ در قسمت پایین این آرامگاه سنگ‌نگاره نبرد شاپور دوم در دوره ساسانیان قرار دارد، همچنین روبه‌رویش کعبه زرتشت قرار گرفته که 45 متر از آن دورتر بوده، درون آرامگاه تقریباً مشابه آرامگاه اردشیر یکم است.

      صفحه تراشیده «نقش رستم» نماد چیست؟

در قسمت بزرگی از کوه رستم، صفحه‌ای مستطیل‌شکل به طول 10 و عرض پنج متر با هدف کشیدن نقش‌ها تراشیده شده است. این صفحه زیبا با چنان دقتی تراشیده شده که هر شخصی از عهده‌ آن برنمی‌آید و تنها پادشاه مشهور و توانمند ایران باستان خسروپرویز است که این بنا را ایجاد کرده و شباهت زیادی به صفحه فرهاد در بیستون دارد. خسروپرویز قصد داشت در این قسمت صحنه‌هایی از تاج‌گذاری و پیروزی‌اش بر رومیان را حک کند؛ اما در اواخر دوران پادشاهی‌اش با شکست مواجه شد و صحنه‌ها ناتمام باقی ماند.

      کعبه زرتشت، نامی اشتباهی

در برابر کوه نقش رستم، در قسمتی گود ساختمان مکعبی‌شکل و بسیار زیبا قرار دارد که آن را کعبه زرتشت، پیامبر ایران باستان می‌نامند. این ساختمان هنرمندانه از قطعات بزرگ سنگ بنا شده است؛ مهارت و دقتی که در برش و حجاری سنگ‌های حجیم سفید و سیاه در آن به‌کار رفته، استادی هنرمندان و سبک معماری دوران هخامنشی را به‌خوبی نشان می‌دهد. سازه‌ای چهارگوش که در فاصله 46 متری و مقابل مقبره داریوش دوم قرار داشته و افرادی با قد بیشتر از 1,75 متر به‌سختی می‌توانند از در ورودی آن عبور کنند. این بنا در دوران ساسانیان «بُن خانک» نام داشت و نام «کعبه زرتشت» در قرن 14 میلادی برایش انتخاب شد، اما همان زمان هم نام اشتباهی به آن دادند!

بعد از حمله اعراب به ایران، آن‌ها که فکر می‌کردند هر دینی باید برای خود مرکزیتی داشته باشد، نام این بنا را کعبه زرتشتیان گذاشتند. درحالی‌ که کاربری این بنا نگهداری کتاب اوستا و گنجینه درباری و بعضی کاربری‌های دیگر بوده؛ ازجمله اینکه برخی از مورخان ذکر کرده‌اند کتاب اوستا که بر 12 هزار پوست گاو نوشته‌ شده بود، در این اتاق نگاهداری می‌شده است. گروهی دیگر بر این باورند که اتاق آرامگاه بردیا، پسر کورش بوده که به‌وسیله برادرش کمبوجیه کشته شد، اخیراً نیز اظهار شده که این بنا رصدخانه بوده است.

      راه دسترسی

با خواندن این مطالب اگر ترغیب شدید به نقش رستم بروید، باید بدانید بعد از رسیدن به شهر شیراز باید خودتان را به شهرستان مرودشت برسانید؛ یعنی چیزی حدود 60 کیلومتر از مسیر جاده‌ای شیراز به مرودشت بروید تا به نقش رستم برسید. تابلوهایی که در مسیر هستند، کار را برای پیدا کردن نقش رستم راحت کرده‌اند. از پایانه شهید کاراندیش شیراز هم می‌توانید با مینی‌بوس یا تاکسی بین شهری به نقش رستم بروید، در برنامه‌ریزی بازدید از نقش رستم به این نکته توجه کنید که 30 دقیقه قبل از پایان ساعت بازدید دیگر بلیتی فروخته نمی‌شود. بهتر است برای گرفتن عکس‌های بهتر صبح زود به اینجا بروید، برای دوری از شلوغی محوطه هم می‌توانید صبح زود و یا حوالی ساعت دو بعدازظهر را انتخاب کنید.