مانورهای آموزشی؛ کلید افزایش تابآوری اجتماعی در برابر جنگ و بحران
سپهرغرب، گروه شهر- شهره کرمی: عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا همدان با اشاره به اینکه مانورهای آموزشی؛ کلید افزایش تابآوری اجتماعی در برابر جنگ و بحران هستند، گفت: هیچ جامعهای بدون آموزش و تمرین منظم نمیتواند در برابر بحرانها ایستادگی کند؛ برگزاری مانورهای منظم شهری همان کاری است که کشورهای اروپایی سالیانه انجام میدهند.
ایران در دهههای گذشته تجربههای ارزشمندی از مواجهه با شرایط جنگی و بحرانهای امنیتی داشته است. دوران هشتساله دفاع مقدس، نمونهای روشن از شرایطی بود که شهرها علاوه بر نقش پشتیبانی از جبههها، خود نیز در معرض تهدیدهای مستقیم قرار گرفتند و ضرورت ایمنسازی فضاهای شهری، ساماندهی خدمات اضطراری و حفظ روحیه عمومی جامعه بیش از پیش نمایان شد. در سالهای اخیر نیز رخدادهایی همچون جنگ 12 روزه و تحولات و تنشهای منطقهای و جنگی که در ماه مبارک رمضان به مردم غیور ایران تحمیل شد، بار دیگر نشان داد که تهدیدها میتوانند در زمانی کوتاه و با ابعاد پیچیده، فضای شهری را تحت تأثیر قرار دهند و مدیریت شهری را با چالشهای جدیدی روبهرو سازند.
در چنین شرایطی، مفهوم «آمادگی شهری برای جنگ» به مجموعهای از اقدامات راهبردی و پیشگیرانه اشاره دارد که از تقویت زیرساختهای حیاتی و ایمنسازی فضاهای عمومی گرفته تا توسعه سازوکارهای پدافند غیرعامل، آموزش شهروندان و برنامهریزی برای مدیریت بحران را دربرمیگیرد. همچنین توجه به زیستروانی مردم، ایجاد حس امنیت و امید در جامعه و جلوگیری از شکلگیری اضطراب و بیثباتی اجتماعی، بخش مهمی از این آمادگی محسوب میشود.
امروز بیش از هر زمان دیگری روشن است که شهرهای آینده باید نهتنها برای توسعه و رفاه، بلکه برای تابآوری در برابر تهدیدهای احتمالی نیز طراحی و مدیریت شوند. آمادگی شهری برای شرایط جنگی در واقع بخشی از راهبرد کلان حفظ امنیت، پایداری خدمات شهری و صیانت از زندگی شهروندان در سختترین موقعیتهاست؛ رویکردی که میتواند ضامن تداوم حیات شهری حتی در بحرانیترین شرایط باشد.
با توجه به اهمیت این موضوع و ضرورت بررسی دقیق و علمی ابعاد مختلف آن با عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا و از صاحبنظران با تجربه در این حوزه، گفتوگو کردهایم. در ادامه، مشروح این گفتوگو را میخوانید:
دکتر محمدرضا عراقچیان با اشاره به ضرورت آمادگی شهرها برای مواجهه با شرایط بحرانی ازجمله جنگ، تأکید کرد: جوامع انسانی اعم از شهر و روستا باید برای مقابله با انواع تهدیدها، چه طبیعی و چه انسانساخت، از پیش برنامهریزی و آمادگی لازم را داشته باشند.
وی درباره الزامات شهرسازی در شرایطی که احتمال حملات دشمن به شهرها وجود دارد، اظهار کرد: در مبحث مدیریت بحران، باید توجه داشت که تهدیدها تنها محدود به جنگ نیستند، بلکه پدیدههای طبیعی همچون سیل، زلزله، آتشسوزی و حتی آتشفشان نیز میتوانند جوامع انسانی را با بحران مواجه کنند. در کنار این موارد، پدیدههای انسانساخت مانند جنگ، آتشسوزیهای گسترده یا حوادث صنعتی نیز وجود دارند که نیازمند آمادگی قبلی هستند.
*ضرورت آمادگی فیزیکی و اجتماعی در برابر بحرانها
وی با بیان اینکه آمادگی برای مقابله با بحرانها در دو حوزه قابل بررسی است، گفت: بخشی از این آمادگی به حوزه فیزیکی مربوط میشود و بخشی دیگر به آمادگی روحی و اجتماعی جامعه. در شرایط کنونی بیشتر موضوعات بر آمادگی فیزیکی متمرکز است، اما هر دو بعد اهمیت زیادی دارند.
عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا ادامه داد: در ایران دو نهاد مهم در این زمینه فعالیت میکنند؛ یکی سازمان پدافند غیرعامل و دیگری سازمان مدیریت بحران کشور که زیر نظر وزارت کشور فعالیت دارد. این دو سازمان در حوزه مدیریت بحرانهای ناشی از جنگ یا سایر حوادث در مناطق مسکونی و غیرمسکونی برنامهریزی میکنند و مسئول ایجاد آمادگیهای لازم، هم در حوزه فیزیکی و هم در حوزه اجتماعی هستند.
*نقش آییننامههای ساختمانی و شهرسازی در کاهش آسیبها
عراقیچیان با تأکید بر اینکه برنامهریزی از قبل برای مقابله با بحرانها بسیار مهم است، گفت: برای مدیریت درست این شرایط، لازم است از قبل برنامهها و سناریوهای مشخصی آماده و تدوین شود. بخشی از این سناریوها در قالب آییننامههای مربوط به ساختوسازها نوشته شده و آماده است.
او توضیح داد: در حال حاضر، در آییننامههای ساختمانی مبحثی به نام «پدافند غیرعامل» وجود دارد که در زمینههای شهرسازی، معماری و حتی طراحی داخلی ساختمانها، ضوابط و الزامات مشخصی را تعیین کرده، بر اساس این آییننامهها، وظایف مربوط به شهرسازی و معماری برای کم کردن آسیبپذیری ساختمانها در زمان بحران، تعیین شده است.
*لزوم برنامهریزی دستگاهها برای مدیریت شرایط جنگی
این استاد دانشگاه تأکید کرد: علاوه بر نهادهای تخصصی، سازمانهایی مانند راهنمایی و رانندگی، شهرداریها، استانداریها و سایر دستگاههای خدماتی نیز باید برای شرایط بحران سناریوهای مشخصی داشته باشند.
عراقچیان افزود: برای مثال اگر در یک منطقه بمباران رخ دهد و معابر شهری دچار اختلال شوند، باید از قبل مشخص شده باشد که مسیرهای جایگزین کداماند و چگونه مدیریت ترافیک انجام خواهد شد. همچنین حوزههای مختلفی مانند تأمین مواد غذایی، سوخت، برقرسانی، خدمات درمانی، تعمیرات، بهداشت و حتی عملیات آواربرداری نیازمند برنامهریزی دقیق و ازپیش تعیینشده هستند.
او با اشاره به تجربه روزهای اخیر گفت: بر اساس مشاهدات در برخی شهرهایی که مورد حمله قرار گرفتهاند، بهنظر میرسد بسیاری از سازمانها برنامههای خود را بهخوبی اجرا کردهاند و سطح آمادگی قابل قبولی وجود داشته است. اگرچه ممکن است نواقصی نیز وجود داشته باشد، اما در کل، عملکرد نهادها رضایتبخش بوده است.
*محرمانه بودن بخشی از دستورالعملهای پدافند غیرعامل
وی با بیان اینکه بسیاری از دستورالعملهای مربوط به پدافند غیرعامل و مدیریت بحران محرمانه و امنیتی هستند و بهطور عمومی در دسترس قرار نمیگیرند، بلکه میان سازمانهای مسئول توزیع میشوند اظهار کرد: زمانی که برخی اقدامات به مرحله اجرا در سطح جامعه میرسد، بخشی از آنها از حالت محرمانه خارج میشود.
عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا گفت: حفاظت از زیرساختهای حیاتی شهرها، برنامهریزی برای مقابله با تهدیدها و ایجاد ایمنی در حوزههای فیزیکی و اجتماعی ازجمله اقداماتی است که در چارچوب همین دستورالعملها دنبال میشود.
*تابآوری اجتماعی؛ مهمترین مؤلفه مدیریت بحران
عراقچیان در ادامه با تأکید بر اهمیت بعد اجتماعی مدیریت بحران اظهار کرد: بهنظر من مهمتر از بسیاری از اقدامات فیزیکی، آمادگی اجتماعی و روانی جامعه است. این موضوع نیازمند مشارکت گروههای مختلف اجتماعی ازجمله روانشناسان، جامعهشناسان، روحانیون، بزرگان محلی و فعالان فرهنگی است تا جامعه از نظر روحی آمادگی مواجهه با شرایط بحرانی را داشته باشد.
او همچنین به نقش رسانهها در این زمینه اشاره کرد و گفت: در حوزه اطلاعرسانی، رعایت تعادل امری ضروری است. ما با سه رویکرد در اطلاعرسانی مواجه هستیم: رویکرد افراطی، رویکرد تفریطی و رویکرد صحیح. جامعه بیش از هر چیز به اطلاعرسانی صحیح و مسئولانه نیاز دارد؛ به این معنا که نه تمام جزئیات منتشر شوند و نه اطلاعرسانی به طور کامل متوقف گردد، چرا که نحوه اطلاعرسانی، تأثیر مستقیم و قابل توجهی بر سلامت روان جامعه دارد.
*آموزش و مانورهای منظم؛ پیشنیاز آمادگی اجتماعی
این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت آموزش عمومی در حوزه مدیریت بحران گفت: آمادگی اجتماعی یک فرآیند کوتاهمدت نیست و نمیتوان انتظار داشت مردمی که آموزش ندیدهاند، در مدت کوتاهی برای شرایط جنگی یا بحرانهای گسترده آماده شوند.
عراقچیان افزود: در بسیاری از کشورهای جهان، حتی کشورهای پیشرفته اروپایی، مانورهای سالانه یا حتی ششماهه برگزار میشود و همین تمرینها موجب افزایش آمادگی اجتماعی در برابر بحرانهای طبیعی یا انسانساخت میشود.
*نقش همه اقشار جامعه در مدیریت روانی بحران
وی تأکید کرد: مسئولیت آمادهسازی جامعه فقط بر عهده سازمانهای پدافند غیرعامل یا مدیریت بحران نیست. هرچند ساماندهی برنامهها با این سازمانهاست، اما اجرای آن نیازمند مشارکت گسترده اجتماعی است.
وی گفت: اساتید دانشگاه، معلمان، والدین، روحانیون، جامعهشناسان شهری، روانشناسان، روانپزشکان، بازاریان و کارمندان همگی میتوانند در ارتقای آمادگی روانی جامعه نقش داشته باشند.
عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا در بخش پایانی سخنان خود گفت: در این میان کارشناسان حوزه رسانه نیز نقش مهمی دارند و میتوانند با مدیریت صحیح جریان اطلاعرسانی، از ایجاد تنشهای اجتماعی جلوگیری کرده و به تقویت آرامش عمومی در شرایط بحرانی کمک کنند.
*آمادگی شهری؛ پیوند زیرساخت، جامعه و آگاهی عمومی
در پایان باید گفت؛ بررسی دیدگاههای دکتر محمدرضا عراقچیان، عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا، نشان میدهد که آمادگی شهرها برای مواجهه با شرایط جنگی یا سایر بحرانهای بزرگ، صرفاً به تقویت سازهها و زیرساختهای فیزیکی محدود نمیشود، بلکه نیازمند نگاهی جامع و چندلایه است که ابعاد کالبدی، مدیریتی و اجتماعی را بهطور همزمان دربر گیرد.
آنگونه که این استاد دانشگاه تأکید میکند، شهر ایمن محصول تصمیمهای لحظهای نیست، بلکه نتیجه برنامهریزیهای بلندمدت، تدوین سناریوهای دقیق و هماهنگی میان نهادهای مختلف اجرایی و خدماترسان است. وجود آییننامههای پدافند غیرعامل در حوزه شهرسازی و معماری، از یکسو مسیر کاهش آسیبهای کالبدی را مشخص کرده و از سوی دیگر، مسئولیت دستگاههایی همچون شهرداریها، مدیریت بحران، راهنمایی و رانندگی و مجموعههای خدماتی را در شرایط اضطراری روشن ساخته است.
با این حال، آنچه اهمیت دوچندان دارد، بعد اجتماعی و روانی بحرانهاست؛ بعدی که بدون آموزش مستمر، تمرینهای دورهای و مشارکت فعال اقشار مختلف جامعه، نمیتواند بهدرستی شکل بگیرد. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که مانورهای منظم، آموزشهای عمومی و اطلاعرسانی مسئولانه رسانهها، نقش تعیینکنندهای در حفظ آرامش اجتماعی و کاهش آسیبهای روانی در شرایط بحرانی دارند.
در این میان، رسانهها نیز وظیفهای فراتر از انتقال صرف خبر بر عهده دارند. اطلاعرسانی دقیق، متعادل و مبتنی بر اصول سلامت روان، میتواند به تقویت اعتماد عمومی و جلوگیری از تشدید تنشهای اجتماعی کمک کند. در نهایت، آمادگی شهری زمانی به نقطه مطلوب میرسد که زیرساختهای ایمن، مدیریت منسجم و جامعهای آگاه و همراه، در کنار یکدیگر قرار گیرند؛ رویکردی که به گفته کارشناسان، کلید تابآوری شهرها در برابر بحرانهای پیشروست.
