«بهشت عارفان» روایتگر ریشههای قرآنی و اهل بیتی شعر باباطاهر است
حجتالاسلاموالمسلمین حسین انصاریان مطرح کرد: در بهشت عارفان تلاش کردم ریشه کلمات باباطاهر را در قرآن و روایات اهل بیت (ع) پیدا کنم؛ به همین دلیل این شرح سرشار از آیات و روایت است و نشان میدهد اگر باباطاهر با قرآن و روایات اهل بیت (ع) مأنوس نبود، چنین کلماتی از او صادر نمیشد.
استاد برجسته اخلاق و تفسیر قرآن در مراسم پاسداشت و رونمایی از اثر مکتوب خود با عنوان «بهشت عارفان» که روز پنجشنبه 12 شهریورماه برگزار شد، با اشاره به نخستین آشنایی خود با شخصیت و آثار باباطاهر، ابراز کرد: زمانی که کلاس هفتم دبیرستان بودم، در نزدیکی مدرسه و منزل ما مسجدی وجود داشت که امام جماعت آن از شاگردان مرحوم قاضی در نجف بود؛ ایشان در طول سال و به مناسبتهای مختلف، گویندگان دانشمند و صاحبنفسی را برای سخنرانی و ارشاد مردم دعوت میکرد که برخی از آن گویندگان واقعاً در زمان حاضر در ایران نظیر ندارند.
حجتالاسلاموالمسلمین انصاریان ادامه داد: یکی از این گویندگان که اصالتاً اهل شاملو بود، سخنرانیهای بسیار اثرگذاری داشت و یکی از عوامل علاقهمندی من به طلبگی نیز بود؛ ایشان پیش از ورود به ذکر مصیبت، از رباعیات باباطاهر استفاده میکرد.
وی گفت: در کلاس هفتم نزدیک به یکسوم رباعیات باباطاهر را حفظ کردم و بهواسطه همین رباعیات، میان دوستان و اطرافیان شناخته شده بودم.
این مفسر قرآن اذعان کرد: آشنایی بیشتر من با باباطاهر بهواسطه استادم، مرحوم مهدی الهی قمشهای، شکل گرفت؛ شبهای جمعه به منزل ایشان میرفتم و از محضرشان بهره میبردم که ایشان با رباعیات باباطاهر بهشدت مأنوس بودند.
حجتالاسلاموالمسلمین انصاریان ادامه داد: مرحوم الهی قمشهای میفرمودند تمام دیوانهای شعر عالم فدای چهار دیوان سنایی، نظامی، سعدی و حافظ؛ سپس میگفتند این چهار دیوان فدای رباعیات باباطاهر و تمام رباعیات باباطاهر نیز فدای این رباعی «خوشا آنانکه الله یارشان بی/ که حمد و قل هو الله کارشان بی/ خوشا آنان که دایم در نمازند/ بهشت جاودان بازارشان بی».
وی با اشاره به استفاده مداوم خود از رباعیات باباطاهر در مجالس مختلف، گفت: کمتر اتفاق میافتاد که در تهران یا شهرستانها رباعیات ایشان را در منبر بخوانم و مردم با شنیدن آنها گریه نکنند.
این استاد اخلاق عنوان کرد: در رباعیات باباطاهر، مضامینی وجود دارد که به امیرالمؤمنین (ع)، 12 امام، حضرت مجتبی (ع) و حضرت سیدالشهدا (ع) اشاره دارد.
وی افزود: من این نوع رباعیات را در مقدمه بهشت عارفان بهعنوان یکی از دلایل تشیع باباطاهر آوردهام؛ همچنین یکی از بزرگان علمی و فرهیخته کشور، پس از آنکه نسخه دستنویس بهشت عارفان را در اختیارش قرار دادم، سندی به من ارائه کرد که بر شیعه 12 امامی بودن باباطاهر دلالت داشت.
حجتالاسلاموالمسلمین انصاریان اظهار کرد: از جوانی علاقه زیادی داشتم که اگر خداوند لطف کند و توفیق دهد، کلمات قصار ایشان را شرح کنم؛ همانطور که میدانید، این کلمات کاملاً عربی و به تعبیر معروف، بسیار کوتاه هستند. گاهی دو کلمه، گاهی سه کلمه و گاهی پنج کلمهاند، اما در عین کوتاهی، بسیار پیچیده هستند.
وی ادامه داد: در روز شهادت حضرت امام صادق (ع) شرح این کلمات را آغاز کردم و دقیقاً در اذان مغرب شب عرفه حضرت سیدالشهدا (ع)، این شرح در یکهزار صفحه، به پایان رسید.
این استاد اخلاق با اشاره به شرحهای پیشین بر کلمات باباطاهر، گفت: پیش از این نیز سه یا چهار شرح بر کلمات باباطاهر نوشته شده بود؛ یکی از این شرحها حدود 170 تا 180 صفحه است و بیشتر از آرای صدرالمتألهین در آن استفاده شده که میتوان گفت شرح کاملی بر کلمات باباطاهر نیست؛ شرح دیگری مربوط به قرون گذشته است که بسیار مختصر بوده و شاید حجم آن به اندازه تفسیر یک بخش محدود باشد.
وی افزود: شرح دیگری نیز در زمان معاصر نوشته شده که من از این موضوع اطلاعی نداشتم و پس از اتمام کارم، یکی از دوستان آن را برایم آورد؛ مرحوم دکتر دینانی براساس مبانی ادبی و فلسفی خود، شرحی برای دانشجویش ارائه کرده بوده که بعدها به چاپ رسیده است.
حجتالاسلاموالمسلمین انصاریان تأکید کرد: هیچکدام از این شرحها از آیات قرآن، روایات اهل بیت (ع) و اشعار ناب عرفانی استفاده نکرده بودند. من در این اثر تلاش کردم ریشه کلمات باباطاهر را در آیات قرآن مجید و روایات اهل بیت (ع) جستوجو کنم.
این مفسر قرآن با اشاره به تحقیقات خود درباره استادان باباطاهر، اظهار کرد: بسیار دنبال کردم و تا کتابهای قرن ششم پیش رفتم، اما نتوانستم استادان باباطاهر را پیدا کنم؛ در هیچیک از کتابهایی که معمولاً احوال عرفا و شعرا را نوشتهاند، ازجمله کتابهایی مانند مجمعالفقها و آثار متعدد دیگر، نامی از استادان ایشان نیامده است.
وی ادامه داد: حتی 12 مقاله از دانشمندان اروپایی را یکی از دوستان برای من آورد و در آنها باباطاهر بهطور دقیق مورد بررسی قرار گرفته را نیز خواندم؛ اما در آن مقالات نیز تصریح شده بود که اطلاعاتی درباره استادان باباطاهر پیدا نکردهاند.
این نویسنده و پژوهشگر افزود: دستنویس 50 صفحه از کتاب بهشت عارفان را برای استاد بزرگواری ارسال کرده بودم؛ ایشان پس از دیدن عنوان گفته بودند آنقدر با عرفان مخالفم که این جزوه را باز هم نمیکنم. بنده از ایشان خواهش کردم همان 50 صفحه را فقط مطالعه کنند و اگر نپسندیدند، آن را برگردانند. پس از مطالعه 50 صفحه، با من تماس گرفتند و درخواست کردند بقیه کتاب نیز برایشان ارسال شود. درنهایت، تمام یکهزار صفحه کتاب را مطالعه کردند و گفتند عاقبت انصاریان من را صوفی و عارف کرد!
حجتالاسلاموالمسلمین انصاریان در پایان سخنانش ابراز امیدواری کرد که این اثر مورد استفاده مراکز علمی و آموزشی قرار گیرد و گفت: امیدوارم برادران و خواهران و همه بزرگوارانی که در این شهر حضور دارند و همچنین مدارس، دانشگاهها و مراکز علمی بتوانند از این کتاب بهرهمند شوند.
در ادامه این مراسم نماینده ولی فقیه در استان و امامجمعه همدان نیز با اشاره به سابقه آشنایی خود با منبرهای این خطیب برجسته، اظهار کرد: از دهه 70 سخنرانیهای شیخ انصاریان را دنبال میکردم و در دوران طلبگی نیز از شیوه سخنرانی و منبر ایشان بهره میگرفتم؛ بهواقع بسیاری از طلاب برای فراگیری روش صحیح تبلیغ و سخنرانی، از منبرهای ایشان استفاده کردهاند.
حجتالاسلاموالمسلمین حبیبالله شعبانیموثقی شیخ انصاریان را از چهرههای تأثیرگذار عرصه تبلیغ دین دانست و افزود: حضور روحانیون در میان مردم یکی از الزامات موفقیت در عرصه تبلیغ است. یکی از دلایل تأثیرگذاری سخنان حاج آقای انصاریان نیز این بوده که مخاطبان، سخنان او را برخاسته از دلسوزی و آگاهی نسبت به مسائل و دغدغههای اجتماعی و معنوی خود میدانند.
حجتالاسلاموالمسلمین شعبانیموثقی با اشاره به فعالیتهای علمی و مکتوب شیخ انصاریان، ادامه داد: فعالیتهای ایشان به سخنرانی محدود نمانده و آثار متعددی در حوزههای دینی، اخلاقی و تربیتی به رشته تحریر درآوردهاند؛ همچنین تبدیل سخنرانیهای ایشان به آثار مکتوب، اقدامی ارزشمند برای حفظ و انتقال این معارف و فراهم کردن امکان دسترسی بیشتر مردم به آنها است.
امامجمعه همدان با استناد به آیه 33 سوره فصلت، بیان کرد: اینکه فردی سالهای طولانی عمر خود را صرف سخن گفتن از خدا و دعوت مردم به سوی او کند، توفیقی بزرگ است.
حجتالاسلاموالمسلمین شعبانیموثقی در پایان سخنانش با گرامیداشت یاد علمای فقید همدان، ازجمله شهید مدنی، خاطرنشان کرد: ماندگاری نام خدا، پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع) در جامعه، در کنار اراده الهی، مرهون تلاش علما، مبلغان و افرادی است که سالهای متمادی در شهرها و روستاها برای اقامه نماز، تبلیغ دین و هدایت مردم، خدمت کردهاند.
* انصاریان؛ چهرهای ماندگار در عرصه تبلیغ دینی همدان
در ادامه این مراسم رئیس شورای اسلامی شهر همدان نیز با اشاره به سابقه حضور حجتالاسلاموالمسلمین حسین انصاریان در همدان، اظهار کرد: ایشان از سالهای پیش از انقلاب در این شهر حضور داشته و با سخنرانیهای خود در هدایت و تربیت نسل جوان نقش مؤثری ایفا کرده است؛ به همین دلیل مردم همدان وی را بهعنوان پدری معنوی و راهنمایی دینی میشناسند.
محمود مسگریان با تأکید بر اهمیت آشنایی نسل جدید با بزرگان فرهنگی و دینی همدان افزود: عالمان، عارفان، شاعران و مفاخر این دیار بخشی از هویت فرهنگی همدان هستند و در کنار حفظ و گسترش ادب فارسی، نقش مهمی در انتقال ارزشهای دینی و اخلاقی داشتهاند.
رئیس شورای اسلامی شهر همدان با اشاره به اقدامات شهرداری و شورا برای معرفی ظرفیتهای فرهنگی و تمدنی شهر، گفت: برگزاری این آیین نیز با هدف پاسداشت چهرههای اثرگذار و انتقال ارزشهای دینی، ملی و فرهنگی به نسل جدید انجام شد.
* باباطاهر؛ شخصیتی فراتر از یک شاعر
یک استاد دانشگاه و باستانشناس نیز در ادامه این آیین با اشاره به جایگاه باباطاهر در تاریخ و فرهنگ همدان، اظهار کرد: بسیاری از اشعار منسوب به باباطاهر ازنظر زبانی با تلفظهای امروزی تفاوت دارند و نباید شیوه خوانش امروز را بهعنوان شکل اصیل این اشعار تلقی کرد.
مجید رستنده با اشاره به قدیمیترین منابع درباره باباطاهر، افزود: یکی از کهنترین گزارشها درباره این عارف همدانی در کتاب راحةالصدور و آیةالسرور مربوط به قرن ششم آمده است. براساس این روایت، هنگام ورود طغرل سلجوقی به همدان، باباطاهر در کنار چند شخصیت معنوی دیگر در منطقه تپه خضر حضور داشته و گفتوگویی میان او و طغرل درباره نحوه رفتار با مردم شکل میگیرد که نشاندهنده توجه باباطاهر به مسئولیت اجتماعی و اخلاقی انسان است.
* شواهدی از تشیع باباطاهر
رستنده با اشاره به اشعار باباطاهر، تصریح کرد: در دوبیتیهای باقیمانده، اشارات متعددی به امام علی (ع)، ساقی کوثر و امام حسین (ع) دیده میشود که از مهمترین شواهد درباره گرایش شیعی او است.
وی همچنین به یکی از دوبیتیهای مشهور باباطاهر درباره الف به معنای هزار اشاره کرد و گفت: درباره معنای این اشعار دیدگاههای مختلفی مطرح شده است؛ برخی آن را به ظهور انسانهای برجسته در پایان هر هزاره مرتبط دانستهاند و برخی پژوهشگران نیز تفسیرهای دیگری ارائه کردهاند.
رستنده در پایان سخنانش با اشاره به شرحها و پژوهشهای انجامشده درباره باباطاهر، بر اهمیت ادامه مطالعات علمی درباره زندگی، آثار و اندیشه این شاعر و عارف همدانی تأکید کرد.
گفتنی است؛ کتاب بهشت عارفان، روایتی تازه از باباطاهر و تازهترین اثر استاد شیخ حسین انصاریان با محوریت عرفان اهل بیتی شاعر همدانی است که در این مراسم رونمایی شد.
