کتابخانه‌های نسخ خطی، بایگانی‌های زنده اندیشه و فرهنگ یک ملت‌اند؛ گنجینه‌هایی که در ورق‌های کهنه آن‌ها، سیر تکامل علم، ادب و هنر بازگو می‌شود. در این میان، کتابخانه آرامگاه بوعلی‌سینا در همدان به سبب پیوند با یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های فلسفه و طب جهان، جایگاهی ویژه دارد.
هسته نخستین این کتابخانه پیش از احداث بنای جدید آرامگاه شکل گرفت و در گذر زمان، با تلاش انجمن آثار ملی و مشارکت فرهنگی کشورهای مختلف، به مجموعه‌ای ارزشمند از آثار فارسی، عربی، فرانسوی و انگلیسی تبدیل شد. این کتابخانه افزون بر کتاب‌های چاپی، نسخه‌های خطی ارزشمندی را در خود جای داده که هر یک، دریچه‌ای به دانش گذشتگان و گواهی بر سیر تحول علم و اندیشه در ایران محسوب می‌شوند.
حجت‌الاسلام احسان بهراملو، استاد و پژوهشگر نسخ خطی، در گفت‌وگویی به بررسی پیشینه، آثار و ظرفیت‌های پژوهشی کتابخانه آرامگاه بوعلی‌سینا پرداخته است.
*کتابخانه آرامگاه بوعلی‌سینا چگونه شکل گرفت و منابع آن چگونه جمع‌آوری شد؟
سابقه این کتابخانه به پیش از احداث بنای جدید آرامگاه و برگزاری جشن هزاره بوعلی‌سینا بازمی‌گردد. کتابخانه در آغاز 649 جلد کتاب داشت. انجمن آثار ملی هم‌زمان با برنامه‌ریزی برای جشن هزاره ابن‌سینا، تصمیم گرفت کتابخانه‌ای وزین در آرامگاه تأسیس و کشورهای مختلف را در تهیه منابع آن مشارکت دهد.
بر همین اساس، در سال 1329 فراخوانی با امضای وزیر فرهنگ و رئیس انجمن آثار ملی، به زبان‌های فارسی، عربی، فرانسوی و انگلیسی تنظیم و برای کشورهای مختلف ارسال شد. نتیجه این فراخوان، گردآوری بیش از یک‌هزار و 400 جلد کتاب در موضوعات گوناگون، ازجمله آثار مرتبط با ابن‌سینا، تا نیمه سال 1331 بود.
وزارت امور خارجه نیز در تحقق این هدف با انجمن آثار ملی همکاری کرد. وزارت کشور هم در شهریور 1331 بخشنامه‌ای برای استانداران و فرمانداران فرستاد و از آنان خواست ضمن مشارکت در مراسم هزاره ابن‌سینا، برای جمع‌آوری نسخه‌های خطی مرتبط با او و اهدای کتاب یا دیگر آثار ارزشمند به آرامگاه اقدام کنند.
*پژوهشگران چه اقداماتی برای معرفی منابع کتابخانه انجام داده‌اند؟
دکتر محمدتقی دانش‌پژوه، کتاب‌شناس و نسخه‌شناس شناخته‌شده ایرانی، در فهرست خود از وجود سه‌هزار کتاب در این کتابخانه یاد کرده که 23 مورد آن‌ها نسخه خطی بوده است. او همچنین نوشته است که پرویز اذکایی فهرست نسخه‌های خطی این مجموعه را تهیه کرده و موارد از قلم افتاده را نیز خود دانش‌پژوه به آن افزوده. این اطلاعات در دفتر پنجم نشریه نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، منتشرشده در سال 1346، آمده است.
فهرست دیگری نیز به کوشش مولود ولدی، مسئول مرکز اسناد و کتابخانه تخصصی میراث فرهنگی همدان، تهیه شده است. این پژوهش با عنوان «فهرست 79 عنوان در 72 جلد نسخه‌های خطی کتابخانه آرامگاه بوعلی‌سینا» در دفتر پانزدهم نشریه نسخه‌های خطی، زیر نظر دکتر رسول جعفریان، در پاییز سال 1398 انتشار یافت.
*آیا نسخه‌های خطی کتابخانه به پژوهشگران معرفی شده‌اند؟
آمار دقیقی از تعداد نسخه‌های خطی موجود در آغاز تأسیس کتابخانه در دست نیست. دکتر دانش‌پژوه از 15 تا 21 مهر 1345، همراه علی‌اصغر حسن‌تبار عمرانی، برای تهیه فهرستی اجمالی از نسخه‌های خطی به همدان سفر کرد. در این برنامه هفت‌روزه، 20 کتابخانه عمومی، خصوصی و اداری، ازجمله کتابخانه آرامگاه بوعلی‌سینا، بررسی و شماری از نسخه‌های آن‌ها معرفی شد.
نتایج این بررسی در اسفند 1346، در دفتر پنجم نشریه نسخه‌های خطی به چاپ رسید. بنابراین تاکنون اطلاعات مناسبی درباره نسخه‌های این مجموعه منتشر شده و محققان می‌توانند از دو فهرست یادشده بهره ببرند؛ با این حال، تدوین یک فهرست تفصیلی، دقیق و به‌روز برای نسخه‌های کتابخانه همچنان ضروری است.
*موضوع نسخه‌های خطی چیست و آیا اثری از ابن‌سینا در میان آن‌ها وجود دارد؟
فهرست مولود ولدی بر اساس موضوع نسخه‌ها تنظیم شده و آثاری در حوزه‌های طب، نجوم، تاریخ، سفرنامه، ادبیات، دیوان اشعار، فلسفه، فقه و علوم قرآنی را دربر می‌گیرد. این تنوع موضوعی، یکی از ارزش‌های مهم مجموعه به شمار می‌رود.
از میان آثار ابن‌سینا، تنها نسخه‌ای از بخش الهیات کتاب «شفا» در موضوع فلسفه و به کتابت سال 1074 قمری در این کتابخانه نگهداری می‌شود. از دیگر آثار مستقیم او نسخه‌ای در مجموعه وجود ندارد، اما نسخه‌هایی از شرح‌های نوشته‌شده بر آثار طبی ابن‌سینا موجود است؛ از جمله «شرح القانون» اثر ابن‌نفیس قرشی، دو نسخه از «شرح الموجز فی الطب» و «المغنی لشرح الموجز فی الطب» نوشته سدیدالدین کازرونی. این آثار به‌دلیل پیوندشان با سنت پزشکی ابن‌سینا اهمیت دارند.
*چرا آثار ابن‌سینا در کتابخانه‌های مختلف جهان پراکنده‌اند؟
جایگاه علمی ابن‌سینا در فلسفه، الهیات و طب سبب شده دانشمندان در دوره‌های مختلف از نظریات او استفاده کنند و شرح‌ها، کتاب‌ها و مقاله‌های فراوانی درباره اندیشه‌هایش بنویسند. گسترش رشته‌ها و گروه‌های دانشگاهی فلسفه و پزشکی نیز جایگاه او را در فضای علمی معاصر بیش از گذشته نمایان کرده است.
هزارمین سال درگذشت ابن‌سینا فرصت مناسبی برای بازسازی آرامگاه و تأسیس کتابخانه‌ای در کنار آن بود. این تجربه اکنون نیز می‌تواند تکرار شود تا کتابخانه آرامگاه به مرکزی فعال برای معرفی شخصیت، آثار و مبانی فلسفی و پزشکی ابن‌سینا در جهان تبدیل شود.
با توسعه اینترنت و فناوری‌های ارتباطی، شناسایی نسخه‌ها و آثار مرتبط با ابن‌سینا در کتابخانه‌های جهان آسان‌تر شده است. مسئولان می‌توانند با مراکز علمی و کتابخانه‌های دارای اهداف مشترک ارتباط برقرار کنند و اقدامی مشابه فراخوان دهه 1330 را، این بار با امکانات امروز، در پیش بگیرند.
انتقال نسخه‌های خطی از کتابخانه‌های جهان معمولاً امکان‌پذیر نیست، اما می‌توان پس از شناسایی نسخه‌ها، تصاویر دیجیتال آن‌ها را دریافت و نمونه‌هایی همانندسازی‌شده تهیه کرد. همچنین لازم است پایان‌نامه‌ها، کتاب‌ها و مقاله‌هایی که در سراسر جهان درباره شخصیت، آثار و اندیشه‌های ابن‌سینا نوشته شده‌اند، شناسایی و گردآوری شوند. تحقق این برنامه، کتابخانه را به یکی از مراکز معتبر ابن‌سیناپژوهی تبدیل خواهد کرد.
*آیا امکان افزودن نسخه‌ها و منابع جدید وجود دارد؟
درباره ظرفیت فعلی کتابخانه برای جذب نسخه‌های خطی یا چاپی، مسئولان و کتابداران باید اظهارنظر کنند، اما کتابخانه آرامگاه بوعلی‌سینا در اصل باید مرکز جامع آثار مرتبط با او باشد؛ به‌گونه‌ای که نسخه‌ای از هر کتاب، مقاله، پایان‌نامه و تصویر یا نمونه همانندسازی‌شده از نسخه‌های خطی مرتبط، در آن نگهداری شود.
همدان به دو کتابخانه تخصصی نیاز دارد؛ نخست، کتابخانه جامع همدان‌شناسی که همه منابع مربوط به همدان، اعم از نسخه خطی، کتاب چاپی و مقاله به زبان‌های مختلف را گردآوری کند؛ دوم، کتابخانه تخصصی بوعلی‌سینا که مرجع اصلی پژوهش درباره این دانشمند باشد.
نسخه‌های خطی کتابخانه آرامگاه تاکنون اسکن نشده‌اند یا اگر دیجیتال‌سازی شده‌اند، تصاویر آن‌ها در اختیار محققان قرار نگرفته، در صورت اسکن‌نشدن، حمایت مدیران برای دیجیتال‌سازی ضروری است و اگر این اقدام انجام شده، باید زمینه دسترسی پژوهشگران به تصاویر فراهم شود تا این میراث ارزشمند علمی، ملی و دینی در خدمت پژوهش و تولید دانش قرار گیرد.