ورودیهای همدان؛ فرصتهایی منتظر تدبیر
سپهرغرب، گروه شهر- طاهره ترابی مهوش: به گفته کارشناسان شهر همدان، ورودیهای استان به جای آنکه بهعنوان کریدورهای جذب سرمایه و گردشگری سلامت و تاریخ عمل کنند، بهدلیل فقدان برنامههای راهبردی، به محیطی دلهرهآور و ناامن تبدیل شدهاند. از محور تهران گرفته تا کرمانشاه و ملایر، هر کجا را بنگریم، ردپای مشاورانی بیتخصص و دیوانسالاری کند کمیسیون ماده 5 دیده میشود که طی این سالها ساماندهی این ورودیها را به تعویق انداختهاند.
در هر شهر مدرن و سازمانیافته، ورودیها تنها نقاطی برای عبور و مرور ترافیکی نیستند، بلکه در واقع درگاههای انتقال پیام شهر و ویترین اصلی هویت شهری محسوب میشوند. از منظر شهرسازی، ورودی شهر نخستین نقطه تلاقی میان فضای بکر یا صنعتی خارج از شهر با کالبد شهری است؛ جایی که مسافر یا بازدیدکننده، پیش از رسیدن به مرکز شهر، با روح، فرهنگ و سطح مدیریت شهری مواجه میشود. این نقاط، کارت شناسایی شهر هستند و هر آنچه در این محدوده از منظر بصری، محیطی و ترافیکی تجربه شود، بهعنوان تصویر کلی شهر در ذهن مخاطب ثبت میشود.
یک ورودی سامانیافته، نهتنها از نظر ترافیکی ایمن و روان است، بلکه با ایجاد حریم سبز و تراکم کنترلشده، مانعی در برابر گسترش بیرویه ساختوسازهای نامنظم ایجاد میکند. در واقع، ورودیهای شهر باید مانند یک فیلتر شهری عمل کنند تا آشفتگیهای حاشیه شهر به قلب تپنده آن نفوذ نکند. وقتی ورودی یک شهر با نظم، فضای سبز منسجم و معماری هماهنگ طراحی شود، حس دعوتکنندگی و امنیت را به مخاطب منتقل میکند؛ اما در مقابل، هرگونه بینظمی در این نقاط، منجر به ایجاد اغتشاش بصری میشود که نهتنها چهره شهر را تخریب میکند، بلکه باعث کاهش کیفیت زیست شهری و افزایش استرسهای محیطی برای شهروندان و مسافران میشود.
با نگاهی به شهر همدان، شهری با پیشینهای هزارساله و اصالت تاریخی، تضاد عمیقی میان هویت باشکوه داخلی و وضعیت نابسامان ورودیها آشکار میشود. ورودیهای این شهر، بهویژه در محورهای تهران، ملایر و ارتش، سالهاست که بهدلیل فقدان طرحهای جامع و نظارتهای دقیق، به محیطی تبدیل شدهاند که در آن ناپایداری کالبدی و تداخل کاربریها حاکم است. از پراکندگی غیرمجاز خردهتجاریها و ساختارهای نامناسب خدمات خودرویی گرفته تا نفوذ کاربریهای صنعتی مزاحم و تخریب چشماندازهای کشاورزی در حاشیه شهر، همگی نشاندهنده یک بحران مدیریتی در ورودیهای شهر هستند.
وضعیت فعلی ورودیهای همدان، به جای آنکه چهرهای از تمدن و هنر معماری این دیار باشد، متأسفانه به مجموعهای از پراکندگی واحدهای تجاری کوچک و آشفتگیهای بصری تبدیل شده است که ترافیک را گرهزده و هویت بصری شهر را تحت تأثیر قرار داده است. این وضعیت نابسامان، نیازمند یک جراحی شهری دقیق و رویکردی جامع است که فراتر از اقدامات مقطعی، بهدنبال بازسازی ساختاری و بازگرداندن نظم به جدارههای شهر باشد.
در همین راستا، برآن شدیم تا درخصوص کارهای انجامشده از سوی مدیریت شهری با محمد فرهمندراد؛ معاون معماری و شهرسازی شهرداری همدان و درخصوص الزامات این مبحث با دکتر حسن سجادزاده؛ استاد تمام شهرسازی و نیز عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلی سینا گفتوگویی ترتیب دهیم که در ادامه میخوانید:
معاون شهرسازی و معماری شهرداری همدان با اشاره به آخرین وضعیت ساماندهی ورودیهای شهر، اظهار کرد: طرح ساماندهی ورودی بلوار ارتش (همان ورودی جاده کرمانشاه) از دیماه سال گذشته توسط شهرداری تهیه و جهت تصویب به کمیسیون ماده پنج ارسال شده اما این وجود، هنوز رسیدگی نهایی در این خصوص انجام نشده است.
محمد فرهمندراد در خصوص وضعیت ورودی جاده تهران توضیح داد: با توجه به اینکه این محدوده در طرح جامع تحت عنوان محدوده ویژه دیده شده و وسعت زیادی دارد، برنامه ما به این ترتیب است که تعیین تکلیف آن با طرح تفصیلی انجام شود.
وی با اشاره به اینکه حدود 40 تا 50 درصد طرح این ورودی آماده است، خاطرنشان کرد: ما در مراحل پایانی اخذ مشاور برای طرح تفصیلی هستیم. هرچند مهلت بررسیهای فنی پیش از عید نوروز به پایان رسید و شرایط خاص کشور باعث تعلیق کارها در انتهای سال شد، اما مجدداً کار آغاز شده و در حال حاضر در مرحله مناقصه و قیمتدهی شرکتهای منتخب هستیم. تا 15 تیرماه، انتخاب مشاور طرح تفصیلی به سرانجام میرسد.
معاون شهرسازی و معماری شهرداری همدان تأکید کرد: بهدلیل وسعت زیاد ورودی جاده تهران و احتمال بروز مغایرتهای اساسی در صورت اقدام جداگانه، بهتر است این موضوع به عهده مشاور طرح تفصیلی گذاشته شود تا در کمیسیون ماده پنج هم با چالشهای سختتری روبهرو نشویم.
فرهمندراد در ادامه به وضعیت ورودی جاده ملایر اشاره کرد و گفت: پیشرفت طرح ورودی ملایر از ورودی تهران بیشتر است، اما هنوز تکمیل نشده؛ با این حال، کار اجرایی را در آنجا آغاز کردهایم. یک تفکیک 11 هکتاری در ابتدای جاده ملایر انجام شده که در مرحله دریافت سند تفکیکی برای تملک و تغییر مکان فروشندگان سنگمزار قرار دارد.
وی با نقد عملکرد مشاور طرح جامع درخصوص ورودیهای شهر اظهار کرد: زمانی که بنده مسئولیت معاونت را بر عهده گرفتم، مشاور طرح جامع حتی اصلاحات را بهدرستی انجام نداده بود و تحت فشار وزارتخانه، نقشهها را بهصورت سرسری تهیه کرد.
این مسئول مطرح کرد: در خصوص ورودیهای شهر با مشاور وارد چالش و مکاتبه برای فسخ پیمان شدیم، کارهای ارائهشده توسط وی، بهویژه در ورودی تهران، بسیار ضعیف و بدون چارچوب بود؛ به همین دلیل ما از آن مشاور منفک شدیم و یک مشاور حقیقی برای این منظور گرفتیم.
فرهمندراد خاطرنشان کرد: مشاور جدید، طرح ورودی ارتش را بهخوبی جمعبندی کرده که آن را به کمیسیون ماده پنج ارسال کردیم که امیدواریم با همراهی بیشتر کمیسیون ماده پنج در شهر همدان، این طرحها هرچه سریعتر به نتیجه برسند.
*ساماندهی بلوار ارتش؛ مقابله با ریزدانگی و اغتشاش بصری
وی با اشاره به وضعیت کنونی بلوار ارتش، هدف اصلی شهرداری در این منطقه را ساماندهی وضعیت فعلی و رفع پراکندگی و شلوغیهای بیش از حد (ریزدانگی) دانست و توضیح داد: در حال حاضر، حاشیه بلوار پر از مغازههای کوچک، بهویژه خدمات خودرویی است که این ساختار، نمای ورودی شهر را آشفته کرده و آن را از حالت دعوتکنندگی و زیبایی دور کرده است.
معاون شهرسازی همدان با تبیین راهکارهای تشویقی برای مالکان این محدوده اظهار کرد: ما امتیازات ویژهای را برای تجمیع واحدهای تجاری کوچک در نظر گرفتهایم. هدف این است که با تجمیع این واحدها و ایجاد تجاریهای بزرگمقیاس (ویژندهای معتبر) در پهنههای بالادست، از محدوده میدانبار به بعد، علاوه بر اصلاح سیمای شهری، زیرساختهایی نظیر مسیرهای کندرو و فضای سبز ایجاد و معضل ترافیک در این منطقه مرتفع شود.
فرهمندراد اضافه کرد: یکی از ارکان اصلی برای تبدیل این ورودی به یک فضای استاندارد شهری، ایجاد فضای سبز نواری در کنار مسیرهای کندرو است.
ورودی تهران؛ حفظ کشاورزی شهری با نگاه گردشگری
او در ادامه به رویکرد متفاوت شهرداری برای ورودی جاده تهران اشاره کرد و گفت: با توجه به وجود زمینهای کشاورزی وسیع در این منطقه، سیاست ما حفظ این فضای سبز در حاشیه شهر است و قصد داریم آن را با محوریت گردشگری مدیریت کنیم.
او با بیان اینکه به دنبال تراکم ساختمانیِ کم در این منطقه هستیم، تأکید کرد: «اولویت اصلی در ورودی تهران، توسعه گردشگری همراه با حفظ کشاورزی شهری است تا هویتِ سبزِ این منطقه از بین نرود.
*جاده ملایر؛ جابجایی صنایع مزاحم و ایجاد کمربند سبز
معاون شهرسازی و معماری شهرداری همدان همچنین به مشکلاتِ ورودی جاده ملایر اشاره کرد و گفت: با توجه به وجود بافت صنعتی و نزدیکی به شهرک الوند، برنامه ما در این مسیر، جابجایی فعالیتها و مشاغل مزاحم، بهویژه صنف سنگمزارها است.
فرهمندراد با اشاره به پیگیریهای انجامشده برای نهاییشدن اسناد مالکیت در این منطقه، یادآور شد: با آزادسازی این زمینها و توافق با مالکان، میتوانیم یک پارکِ نواری و پیوسته در حاشیه جاده ملایر ایجاد کنیم.
وی ضمن اشاره به افتتاح فاز نخست این پارک در محدوده میدان امام حسن (ع) در سال گذشته، ابراز امیدواری کرد که با ادامه توافقها و تملک زمینها، این مسیرِ سبز تا عمق بیشتری از ورودی شهر ادامه یابد.
وی در پایان با تأکید بر اینکه طرحهای شهری زمانبر هستند و نتایج آنها یکشبه دیده نمیشود، گفت: هدف نهایی همه این برنامهها، این است که ورودیهای همدان در شأنِ «پایتخت تاریخ و تمدن ایران: باشد و حسِ خوشایندِ دعوتکنندگی را به مسافران و شهروندان منتقل کند.
در ادامه، عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا همدان در تحلیلی جامع و انتقادی، فقدان برنامههای راهبردی را عامل اصلی تبدیل شدن این فرصتهای شهری به تهدیدهایی جدی دانست و گفت: آنچه مسلم است، این است که در نبود این راهبرد، موضوع ساماندهی ورودیهای شهر بهشدت مغفول مانده و متأسفانه تا امروز هیچ برنامه راهبردی که بتواند زمینه احیای فرصتهای موجود را فراهم کند، تدوین و اجرا نشده است.
دکتر حسن سجادزاده با تأکید بر اینکه ورودیها میتوانستند به قطبهایی برای جذب سرمایه و توسعه گردشگری تبدیل شوند، افزود: ورودیهای شهر همدان دیگر تنها نقاطی برای عبور و مرور نیستند، بلکه به تلههای ترافیکی تبدیل شدهاند.
او با اشاره به اینکه نخستین و جدیترین آسیبها، آشفتگیهای بصری و گرههای ترافیکی شدید است، تصریح کرد: «متأسفانه ورودیهای شهر بهجای آنکه فرصتی برای توسعه باشند، اکنون به منبع و کانون ترافیک تبدیل شدهاند؛ در واقع، فرصتهایی که باید به نفع شهر استفاده میشدند، امروز به تهدیدی جدی برای کالبد شهر تبدیل شدهاند.»
وی در ادامه، ریشه این بحران را در نبود زیرساختهای اساسی دانست و افزود: «به دلیل فقدان کنارگذر و نبودِ یک کمربندی شهری استاندارد، تمام بار ترافیکی بر ورودیها متمرکز شده و این وضعیت، آنها را به فضاهایی دلهرهآور و ناامن تبدیل کرده است.
* هشدار در مورد امنیت پدافندی و فلج شدن شهر
این استاد دانشگاه بوعلیسینا با اشاره به حساسیتِ مسیرهای ارتباطی، اظهار کرد: ورودیهای شهر همدان، بهویژه ورودی از سمت تهران، از نظر پدافند غیرعامل بسیار آسیبپذیر هستند. وضعیت فعلی بهگونهای است که اگر حادثهای در یکی از این ورودیها رخ دهد، نهتنها ترافیکِ کل شهر قفل میشود، بلکه ارتباط همدان با استانهای اطراف نیز بهطور کامل مختل خواهد شد.
سجادزاده با انتقاد شدید از این وضعیت افزود: ما شاهد بارگذاریهای نامتجانس و ناسازگاری هستیم که فراتر از ظرفیتِ این ورودیهاست. این حجم از فشار ترافیکی، در کنار نبودِ برنامهای مشخص برای تردد خودروهای سنگین، شهر را در معرض ریسکهای جدی قرار داده است.
*تضاد تلخ؛ همدان در برابر روستاهای کوچک
وی گفت: بسیار متأسفم که بگویم در حالی که برخی روستاها از امکانِ کنارگذر برخوردارند، همدان با وجود وسعت و جایگاهش بهعنوان پایتخت تاریخ و تمدن ایران، هنوز فاقد یک جاده کمربندی استاندارد است.
وی با تأکید بر لزوم اولویتبندی این مسئله در برنامههای استان افزود: «در حال حاضر، ورودیها و مسیرهای واسطِ آنها، به اجبار نقش کمربندی را ایفا میکنند، حال آنکه هرگز برای چنین کارکردی طراحی نشدهاند. مسئولان و مدیران شهری باید بدانند تا زمانی که سازوکار دقیقی برای مدیریت ترافیک و عبور خودروهای سنگینِ ترانزیتی که از سراسر کشور وارد این سه محور اصلی میشوند تدوین نشود، هیچ برنامه اجرایی دیگری در این مناطق به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
*فراتر از جمعآوری کارگاهها؛ نگاهی به کیفیت بصری و محیط زیستی
این کارشناس شهری در پاسخ به این پرسش که آیا صرفاً جابجایی کارگاههای ناهمگون برای ساماندهی ورودیها کافی است، گفت: هرچند شناسایی و انتقال کارگاههای ناسازگار، گامی مثبت است، اما این اقدام بهتنهایی برای طراحی یک ورودی استاندارد کافی نیست؛ چراکه در طراحی ورودیهای شهری باید متغیرهای بسیار گستردهتری را مدنظر قرار داد.
سجادزاده همچنین با اشاره به وجود سایتهای نظامی در حریم ورودیها خاطرنشان کرد: برخی از این سایتهای نظامی، کیفیت بصری نامطلوبی به سیمای شهر تحمیل کردهاند. برای حل این مشکل، راهکار اصلی استفاده از پوششهای سبز و ایجاد حریمهای گیاهی است تا این سازهها در دل فضای سبز پنهان شوند و اثرات منفی دیداری آنها به حداقل برسد.
وی با تأکید بر غفلت از عوامل زیستمحیطی افزود: یکی از مسائلی که در ورودیهای همدان کمتر به آن پرداخته شده، توجه به عوامل زیستمحیطی، ازجمله پوشش سبز و تنوع گیاهی است. همدان با عنوان «باغشهر» شناخته میشود، اما متأسفانه در محورهای ورودی، بهخصوص در مسیرهای کرمانشاه و ملایر، هیچ نشانی از این طبیعت و تاریخ کهن دیده نمیشود. این در حالی است که رویکرد زیستمحیطی و گسترش فضای سبز میتواند آرامش روحی و روانی لازم را برای کسانی که وارد شهر میشوند، فراهم آورد و چهره خشن ورودیها را تعدیل کند.
*بحران سیما و منظر؛ در جستجوی «خط آسمان» همدان
وی گفت: ما با آشفتگیهای دیداری شدیدی در ورودیها مواجه هستیم؛ از تأسیسات نامنظم گرفته تا تجهیزات شهری پراکنده، همگی باعث شدهاند ورودیهای شهر به فضایی مغشوش و نامنظم تبدیل شوند.
این استاد دانشگاه در ادامه تحلیلهای تخصصی خود، با تبیین ضرورتهای معماری شهری افزود: ما بهشدت نیازمند تدوین یک «برنامه سیما و منظر» هستیم تا بتوانیم در فرآیند «جدارهسازی» و «بدنهسازی» ورودیها، از الگوهای متحد و مصالح همخوان استفاده کنیم. هدف اصلی ما باید دستیابی به یک «خط آسمان» مشخص و ایجاد همپیوستگی در تودهگذاری فضاها باشد؛ امری که متأسفانه بهدلیل فقدان دیدگاه جامع، تاکنون منجر به طراحیهای گسسته و نامناسب در ورودیهای شهر شده است.
سجادزاده در تبیین چشماندازهای راهبردی برای ورودیهای همدان، بر لزوم تعریف رویکردی متمایز برای هر محور تأکید کرد و گفت: نمیتوان برای همه ورودیها نسخهای واحد پیچید. هر یک از این مسیرها باید بر اساس ظرفیتهای خاص محیطی، کالبدی و اقتصادیاش، دارای طرح منحصر به خود باشد تا هویت آن محور بهدرستی بازتعریف شود.
*ورودی تهران؛ تلفیقی از طبیعت و میراث صنعتی
وی با بیان اینکه محور ورودی تهران مهمترین ورودی شهر است، خاطرنشان کرد: این منطقه به دلیل بهرهمندی از باغها و اراضی کشاورزی مرغوب و همچنین وجود میراثی همچون کورههای آجرپزی، ظرفیت بسیار بالایی برای تبدیل شدن به یک قطب گردشگریِ منحصربهفرد دارد.
وی در تبیین چشمانداز راهبردی برای این محور تصریح کرد: بهترین و کارآمدترین رویکرد برای ساماندهی ورودی تهران، ایجاد تلفیقی هوشمندانه از سه حوزه گردشگری سبز، کشاورزی و میراث صنعتی است.
این کارشناس شهرسازی بر این نکته کلیدی تأکید کرد که اجرای این طرحها و رسیدن به این چشمانداز، مستلزم بازنگری اساسی و پیادهسازی یک نظام جامع حملونقلی است که باید بهعنوان پیشنیاز، در مراحل بعدی مورد بررسی دقیق و برنامهریزی عملیاتی قرار گیرد.
*ورودی کرمانشاه؛ تمرکز بر خدمات و گردشگری مدرن
سجادزاده در مورد محور کرمانشاه خاطرنشان کرد: ماهیت فعلی این محور که عمدتاً کارکرد خدماتی دارد؛ بنابراین میتوان کیفیت این محور را از طریق متنوعسازی خدمات ارتقا داد، که در این بین ایجاد مراکز تفریحی، توریستی، رستورانها و فضاهای خدماتی مدرن، میتواند چهره این ورودی را تغییر داده و جذابیتهای ویژهای برای شهر ایجاد کند.
* ورودی ملایر؛ باززندهسازی صنایع سنتی و هنر سنگ
وی در تحلیل محور ملایر، با تأکید بر هویتِ پیشین این منطقه، گفت: محور ملایر دارای یک ظرفیت نهفته در حوزه «صنعتی-سنتی» است. با توجه به حضور کارگاههای سنگتراشی در این محور، میتوانیم با سازماندهی آنها، این محور را به مرکزی تخصصی برای هنر سنگ تبدیل کنیم.
این کارشناس شهرسازی ادامه داد: بهرهبرداری درست از این ظرفیتها، نقش بسزایی در توسعه اقتصادی و شهری همدان خواهد داشت.
*ورودیهای فرعی و محور غار علیصدر؛ فرصتهای از دسترفته
سجادزاده در ادامه به بررسی ورودیهای فرعی پرداخت و بهطور خاص به مسیر «غار علیصدر» اشاره کرد و گفت: با وجود اینکه بیشترین حجم گردشگران استان از این مسیر وارد میشوند، متأسفانه محوطههایی مانند «تپه پیسا» و مسیرهای منتهی به غار، بدون برنامهریزی رها شدهاند و امکانات لازم برای آنها مهیا نیست.
وی با انتقاد از وضعیت فعلی، تصریح کرد: این منطقه ظرفیت عظیمی برای جذب گردشگر دارد، اما به دلیل نبود برنامهریزی و زیرساختهای مناسب، بیشترِ بازدیدکنندگانِ غار علیصدر، فرصت بازدید از سایتهای تاریخی نظیر «تپه هگمتانه» و دیگر نقاط دیدنیِ این مسیر را از دست میدهند.
وی تأکید کرد: ساماندهی ورودیهای همدان نیازمند «رویکردی چندرشتهای» است که در آن مسائل ترافیکی، زیستمحیطی، معماری و امنیت پدافندی بهطور همزمان در نظر گرفته شوند. اگر به این مسائل بهصورت جدی پرداخته نشود، ورودیهای شهر همچنان بهعنوان نقطهضعفی در کالبد شهری باقی خواهند ماند.
معالوصف پس از بررسی دقیق دیدگاههای اجرایی معاون شهرسازی شهرداری و تحلیلهای تخصصی جامعه دانشگاهی؛ حقیقتی تلخ اما ضروری آشکار میشود؛ اینکه ورودیهای شهر همدان، امروز نهتنها ویترینی از شکوه این دیار نیستند، بلکه به گره کوری تبدیل شدهاند که هرگونه توسعه در کالبد شهر را با مخاطره مواجه کردهاند.
ما با یک تضاد شدید روبهرو هستیم؛ از یکسو چشماندازهای درخشانی از توسعه گردشگری سلامت و احیای میراث صنعتی در محور تهران، ویترین سنگ در جاده ملایر و کریدورهای سبز در مسیر علیصدر و تویسرکان ترسیم شده است؛ رؤیاهایی که اگر محقق شوند، همدان را به قطب گردشگری غرب کشور تبدیل میکنند. اما از سوی دیگر، با واقعیتی روبهرو هستیم که در آن، پایتخت تمدنی ایران، در حالی که حتی برخی روستاهای کوچک از کنارگذر بهرهمندند، هنوز یک کمربندی استاندارد ندارد!
