کتابخانهها بهعنوان «داروخانههای فرهنگی»، تابآوری جامعه را ارتقا میدهند
در روزهایی که میهنمان متأثر از تهاجم اخیر و سوگ رهبر شهید است، تبیین نقش نهادهای فرهنگی در ارتقای تابآوری جامعه ضرورتی دوچندان یافته است؛ در این راستا در گفتوگو با مهدی کریمی، مدیرکل کتابخانههای عمومی استان همدان، به بررسی تحولات نوین، پویشهای حماسی و جایگاه کتابخانه بهعنوان پناهگاهی آرامبخش در این برهه حساس پرداختهایم؛ در ادامه برای خواندن متن این مصاحبه، با ما همراه باشید:
* آقای کریمی بهعنوان نخستین سؤال بفرمایید در ایام نوروز چه برنامهریزی محتوایی و اجرایی برای کتابخانههای عمومی انجام شده تا خدمات کتابخانهای از حالت عادی و امانت کتاب خارج شده و به یک سرویس فرهنگی تبدیل شود؟
نوروز و اعیاد جاری، تحت تأثیر حملات ددمنشانه رژیم آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار گرفت و متعاقب آن، برنامههای ما نیز با تغییراتی روبهرو شد؛ شایان ذکر است که همهساله کتابخانههای عمومی منتخب در ایام تعطیلات فعال بوده و خدمات سالن مطالعه را به اعضا ارائه میدادند، اما امسال بهدلیل شرایط موجود، رویکرد ما تغییر کرد و فعالیتها عمدتاً بر بستر فضای مجازی متمرکز شد تا تداوم ارائه خدمات به مخاطبان و اعضا میسر شود.
پس از در پیش گرفتن این رویکرد جدید، برنامههای متنوعی در قالب چندین پویش طراحی شد تا ارتباط با اعضا حفظ شود؛ نخستین و مهمترین اقدام، اجرای طرحی با عنوان «همخوان بینهایت» بود. با توجه به محدودیتهای موجود در مراجعه حضوری و امانت فیزیکی کتاب، توافقنامهای میان نهاد کتابخانههای عمومی و نرمافزار «طاقچه» منعقد شد و بر این اساس، برای نخستینبار افرادی که در ایام نوروز به عضویت کتابخانه درآمدند یا عضویت خود را تمدید کردند، از دسترسی رایگان به تمامی سطوح کتابهای الکترونیکی بهرهمند شدند. این اقدام که با استقبال بسیار خوبی مواجه شد، محدودیت عدم دسترسی به کتابهای فیزیکی را از میان برداشت و فرصت مطالعه آثاری را فراهم کرد که بعضاً در مخازن کتابخانهها نیز موجود نبود.
دومین اقدام شاخص که برای نخستینبار و به ابتکار اداره کل کتابخانههای عمومی استان همدان صورت گرفت، راهاندازی پویش «کتابِ خوب بشنویم» بود؛ هدف از ایجاد این کانال، آمادگی برای شرایط خاص و محدودیتهای احتمالی در آینده و همچنین حمایت از امنیت روانی و افزایش تابآوری جامعه بود. ما همگام با قهرمانانی که در میدان نبرد افتخارآفرینی میکنند، تلاش کردیم با بازنشر آثار مفید در قالب «کتاب صوتی» (با رعایت قوانین کپیرایت و اجازه ناشران)، محتوای ارزشمندی را در اختیار مردم قرار دهیم. این کانال بهصورت روزانه بهروزرسانی شده و محتواها براساس رده سنی و جنسیت دستهبندی شدهاند تا افرادی که فرصت یا تمرکز کافی برای مطالعه متنی ندارند، بتوانند از این آثار شنیداری بهره ببرند.
علاوهبر این، پویش دیگری تحت عنوان «آگاهانش» در فضای مجازی راهاندازی شد؛ در این طرح بستههای محتواییِ تصویری و آموزشی بهصورت روزانه منتشر میشد که موضوعاتی نظیر مدیریت رسانه، مدیریت بحران و اضطرار در شرایط مختلف، تمرینهای عملی و مفاهیم مرتبط با جبهه و جنگ را پوشش میداد. محتوای این پویش در کانالهای تمامی 113 کتابخانه عمومی استان و همچنین صفحات ادارات شهرستانی در پیامرسانهای «بله» و «ایتا»، بازنشر یافت تا در دسترس عموم مخاطبان قرار گیرد.
مجموع این اقدامات، اهم فعالیتهای اداره کل ما در ایام تعطیلات نوروز برای خدمترسانی به جامعه بود.
* با توجه به شرایط جنگ و بحرانهای اجتماعی، کتابخانههای عمومی چه نقشی در مدیریت و کاهش اضطراب عمومی و تقویت تابآوری فرهنگی ایفا کردهاند؟
همواره از کتابخانهها بهعنوان «داروخانههای فرهنگی» یاد میشود؛ اگر وظیفه داروخانههای پزشکی عرضه دارو برای مداوای آلام جسمانی است، کتابخانهها در سطح جهانی حکم مراجعی را دارند که با تزریق آگاهی، به ترمیم و تقویت ابعاد روانی و ارتقای سطح «تابآوری» جامعه میپردازند.
کتاب، همان «یار مهربانی» است که مطالعه آن دانش فرد را در حوزههای گوناگون ارتقا بخشیده و حتی در سختترین شرایط، ازجمله دوران جنگ، نقشی گرهگشا ایفا میکند؛ در روزهایی که بهواسطه شرایط شغلی (مانند دورکاری) یا اقتضائات خانوادگی، زمان بیشتری را در منزل سپری میکنیم، کتاب در قامت دوستی دیرین، صمیمانه به یاری ما میشتابد تا سطح آگاهی و بینش خود را تعالی بخشیم.
در این راستا باید به الگوی متعالی مطالعه اشاره کرد؛ «رهبر شهید ما»، کتابخوانترین رهبر جهان بودند که همواره آحاد جامعه را به امر مطالعه ترغیب میفرمودند. ایشان که خود صاحب چندین اثر تألیفی هستند، در خاطرات و بیاناتشان بارها بر این نکته تأکید داشتند که تقریباً هیچ شب را بدون مطالعه سپری نکرده و کتاب را ابزاری حیاتی برای سلامت روح و جسم میدانستند.
فراتر از جنبه معرفتی، کتابخانهها امروزه علاوهبر داروخانهی فرهنگی، یک «پاتوق فرهنگی» و اجتماعی نیز محسوب میشوند؛ حضور در اتمسفرِ امن کتابخانه و بهرهمندی از سکوت و آرامشِ حاکم بر آن، میتواند تصویری مصلح و آرامبخش در ذهنهای مشوش و درگیرِ استرسهای روزمره ترسیم کند. در فضای ملتهب کنونی، گردش در میان قفسههای کتاب و حضور در این محیط فرهنگی برای علاقهمندان به دانایی، عاملی بسیار مؤثر در جهت دستیابی به آرامش ذهنی و افزایش توان تابآوری خواهد بود.
* آیا در برنامههای نوروزی و دورههای بحرانی، بستههای خاصی برای کودکان، نوجوانان، خانوادهها و مخاطبان کمبرخوردار طراحی شده است؟ این بستهها بر مبنای نیازسنجی تدوین شدهاند؟
نخست، طرح «کتابخانه بینهایت» و ایجاد دسترسی به پلتفرم «طاقچه» در همین راستا تدوین شد؛ هدف غایی این طرح، انتقال فضای کتابخانه به کانون خانوادهها است تا آحاد جامعه بتوانند بدون تحمیل هزینههای اقتصادی، از منابع مطالعاتی بهرهمند شوند.
دومین اقدام شاخص، راهاندازی پویش سراسری «مینگارم برای ایران» در ایام تعطیلات نوروز و همزمان با تحولات اخیر بود؛ این پویش با هدف مخاطب قرار دادن کودکان و نوجوانان (اعم از اعضای کتابخانهها و سایر علاقهمندان) طراحی شد تا بر مبنای هویت ملی و آرمانهای والای میهن اسلامی، در این حرکت فرهنگی مشارکت کنند. از شرکتکنندگان دعوت شد تا آثار خلاقانه خود را در قالبهای «دلنوشته»، «نقاشی» و «خاطرهنگاری» با موضوعاتی همچون راههای شکوهِ افزونتر ایران عزیز و شیوههای خنثیسازی نقشههای دشمنان از طریق هنر و خلاقیت، ارسال کنند؛ مقرر شده است برگزیده این آثار ارزشمند در قالب مجموعهای مدون با عنوان «کتابِ ایران» منتشر شود. در این اثر هر نوشته یا تصویر با نام پدیدآورنده آن ثبت خواهد شد و این اقدام افزونبر ترغیب نسل نو، موجب تقویت روحیه همافزایی و همگرایی در عرصه فرهنگ، بهویژه در بستر کتابخانههای عمومی میشود.
هرچند نام «کتابخانه» محوریت کتاب را تداعی میکند، اما همانگونه که پیشتر اشاره شد، این مراکز مأمنی استوار برای تجلی و شکوفایی تمامی ابعاد فرهنگی هستند. در کتابخانههای عمومی صرفاً موضوع مطالعه مطرح نیست، بلکه عرصهای فراخ برای فعالیتهای هنری نظیر نقاشی، دلنوشته، طراحی شعار و سایر بسترهای خلاقانه فراهم شده است تا کودکان و نوجوانان بتوانند توانمندیهای خود را بروز دهند.
در پایان در پاسخ به موضوع اقشار کمدرآمد، خاطرنشان میکنم که طرحهایی نظیر همکاری با «طاقچه» در جهت عدالت فرهنگی بسیار مؤثر است؛ براساس استعلامهای سیستمی از سازمان ثبت احوال، عضویت در کتابخانههای عمومی برای هموطنان عزیز در دهکهای درآمدی اول، دوم و سوم، کاملاً رایگان است. این سازوکار، بستر مناسبی را برای حضور پُرشور این عزیزان در هر دو فضای مجازی و فیزیکی کتابخانهها فراهم آورده است.
* در سال گذشته مهمترین شاخصهای عملکردی اداره کل کتابخانهها چه بوده است؟ بهطور مشخص در حوزههایی مانند جذب عضو، میزان امانت، میزان مشارکت فرهنگی و برگزاری برنامههای ترویجی چه روندی داشتهاید؟
استان همدان دارای 113 باب کتابخانه عمومی نهادی است که از این تعداد، 64 باب در مناطق شهری و 49 باب در مناطق روستایی مستقر هستند؛ همچنین دو باب کتابخانه سیار شهری نیز در این آمار لحاظ شده است. افزونبر این، 9 باب کتابخانه «مشارکتی و مستقل» نیز در سطح استان فعالیت میکنند، مجموع زیربنای کتابخانههای عمومی نهادی بالغ بر 44 هزار و 206 متر مربع است که بر این اساس، شاخص سرانه زیربنا به عدد 2.54 رسیده؛ رقمی که خوشبختانه از میانگین کشوری بالاتر است. در مخازن این 113 کتابخانه، بیش از یک میلیون و 600 هزار نسخه کتاب موجود بوده که بهعبارتی بهازای هر نفر، چهار جلد کتاب در دسترس قرار دارد.
یکی از تحولات کلیدی سال 1404، عملیاتی شدن طرح «عضویت سراسری» بود؛ طبق این سیاست نوین نهاد کتابخانهها هر فرد با عضویت در یک کتابخانه عمومی، مجاز به دریافت خدمات و ادامه فعالیتهای مطالعاتی خود در تمامی کتابخانههای عمومی سراسر کشور خواهد بود.
تا پایان اسفندماه سال 1404، شمار اعضای کتابخانههای عمومی استان به 60 هزار نفر رسید که معادل نرخ عضویت 3.40 درصدی است؛ بااینحال، باور ما این است که ظرفیت رشد کتابخانهها بسیار فراتر از این ارقام بوده و باید تسهیلات بیشتری برای بهرهمندی عموم مردم فراهم شود.
در راستای تحقق عدالت فرهنگی و دسترسی مناطق محروم به کتاب نیز رویکرد ما توسعه «کتابخانههای سیار» است؛ چراکه با توجه به محدودیتهای بودجهای دولت در احداث ساختمانهای جدید، کتابخانههای سیار کارآمدترین ابزار برای خدمترسانی به روستاهای دورافتاده و نقاط فاقد کتابخانه محسوب میشوند. در همین پیوند، خودروهای مورد نیاز برای شهرستانهای فامنین، ملایر و تویسرکان خریداری شده و امیدواریم در سال جدید (1405) با ورود به فاز عملیاتی، ارائه خدمات خود را در دل خانوادهها و مناطق محروم آغاز کنند. همچنین پروژههای احداث کتابخانه در تمامی نقاط استان با جدیت دنبال میشود که امیدواریم با تخصیص بهموقع اعتبارات، شاهد افتتاح تعدادی از آنها در سال جاری باشیم.
از دیگر اولویتهای راهبردی این اداره کل در سال پیش رو، «بازطراحی کتابخانههای عمومی» است؛ بسیاری از ابنیه کتابخانهای متعلق به سه یا چهار دهه گذشته بوده و با نیازهای روزآمد جامعه منطبق نیستند. بر این اساس، طرح بازطراحی را از شهرهای همدان و ملایر آغاز خواهیم کرد و در هر شهرستان دو یا سه کتابخانه به فضایی دلنشین، مدرن و آرمانی تبدیل خواهند شد تا جذابیت لازم را برای جذب مخاطب داشته باشند؛ برای نمونه، کتابخانه مرکزی همدان بهعنوان بزرگترین مرکز کتابخانهای غرب کشور که در سال 1388 افتتاح شده، پس از سالها فعالیت به بازطراحی و بهروزرسانی براساس نیازهای روز جامعه، نیاز مبرم دارد.
در پایان لازم به ذکر است که علاوهبر اجرای برنامههای متعدد فرهنگی در مناسبتهای مختلف، هماکنون در 95 درصد کتابخانههای استان خدمات اینترنت رایگان به اعضا ارائه میشود. همچنین توجه ویژهای به حوزه کودک و نوجوان معطوف شده است؛ بهگونهای که با وجود 281 هزار نسخه کتاب اختصاصی در این بخش، بالغبر 52 هزار عضو کودک و نوجوان از خدمات ما بهرهمند هستند که این استقبال گسترده، سرمایهای ارزشمند برای آینده فرهنگی استان بهشمار میرود.
* برای سال 1405 چه اولویتهایی در حوزه توسعه زیرساخت، دیجیتالسازی خدمات، گسترش عدالت فرهنگی و ارتقای نقش اجتماعی کتابخانهها درنظر گرفتهاید؟
در تبیین اولویتهای راهبردی اداره کل کتابخانههای عمومی استان، توجه به چند محور اساسی ضروری است؛ نخست آنکه کتابخانه نباید بهعنوان تنها متولی فرهنگی جامعه شناخته شود، چراکه دستگاههای متعدد و تأثیرگذاری وجود دارند که همافزایی با آنها منجر به ارتقای عملکرد ما خواهد شد. بر همین اساس، تعامل سازنده با نهادهایی نظیر آموزشوپرورش، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی در اولویت قرار دارد. در این راستا، تفاهمنامههایی تنظیم شده که بهزودی جهت امضا و اجرا به مرحله مذاکره نهایی میرسند تا بستر گسترش خدمات کتابخانهای بیشازپیش فراهم شود.
دومین اولویت ما، اجرای طرحی موسوم به «احسان و اهدا» (احسانِ دانش) است. این طرح با هدف جلب مشارکت عمومی در ساخت و تجهیز کتابخانهها طراحی شده است؛ برخلاف تصور رایج که مشارکت خیرین را صرفاً در کمکهای مالی و تجهیزاتی خلاصه میکند، ما در این سیاست جدید بستری برای «مشارکت معنوی» نیز فراهم کردهایم. بدین معنا که افراد میتوانند با تخصص و هنر خود نظیر قصهگویی، خوانش کتاب یا حتی اهدای یک جلد کتاب، در غنای فرهنگی کتابخانهها سهیم باشند.
رویکرد کلانی که تمام فعالیتهای ما را تحتالشعاع قرار میدهد، تمرکز بر «کیفیت و اثربخشی» است؛ فارغ از اعداد و ارقام آماری، پرسش اساسی ما این است که چه میزان در «کتابخوانسازی» و علاقهمند کردن آحاد جامعه، بهویژه کودکان و نوجوانان، موفق بودهایم. معتقدیم پایه و اساس فرهنگ مطالعه باید در سنین کودکی بنا نهاده شود.
درکنار این موارد، در ایام اخیر پویشهای ارزشمندی برگزار شد؛ ازجمله پویش «مینگارم برای ایران» ویژه کودکان و نوجوانان و پویش «صدای ایران» که به همت بخش نابینایان کتابخانه مرکزی و برای تمامی آحاد مردم راهاندازی شد. در این طرح از شرکتکنندگان دعوت شد تا با زبان هنر و در قالب شعر، دکلمه و قصهگویی، از غیرت و حماسههای دفاع مقدس بگویند؛ آثار صوتی ضبط شده در این پویش در آینده در قالب یک «کتاب صوتی» در اختیار اعضا قرار خواهد گرفت.
همچنین برنامه ویژهای جهت گرامیداشت شخصیت «قائم امت» تحت عنوان فراخوان پویش «کتابخوانترین رهبر دنیا» تدارک دیده شد؛ این پویش شامل بخشهای متنوعی نظیر معرفی کتابهای تقریظشده توسط رهبر شهید در قالب کلیپهای پنجدقیقهای، خوشنویسی جملات ایشان با محوریت کتاب، دلنوشتههایی پیرامون شخصیت کتابدوست رهبر شهید و همچنین شعر و سرود بود. در سطح ملی نیز پویش بزرگ «ایستاده برای ایران» پس از نبرد 12 روزه با موضوعاتی همچون استعمارخوانی و معرفی کتاب توسط نهاد کتابخانههای عمومی کشور برگزار شد که با توجه به حجم گسترده آثار ارسالی از سوی هماستانیهای عزیز، احتمال کسب رتبه برتر توسط استان همدان بسیار زیاد است. از دیگر برنامههای اجراشده میتوان به طرح «نوعیدی» (دیدار با خانواده شهدای جنگ رمضان) و طرح «14 کتاب، 14 روز بهاری» (معرفی آثار تقریظی مقام معظم رهبری) نیز اشاره کرد.