سپهرغرب، گروه - شهره کرمی :

استان همدان با برخورداری از تنوع فرهنگی، جاذبه‌های طبیعی و ظرفیت‌های گسترده روستایی، ازجمله مناطقی است که امکان توسعه این نوع گردشگری در آن وجود دارد.

به همین منظور با کارشناس اقتصاد گردشگری، درباره ابعاد مختلف گردشگری روستایی و ظرفیت‌های آن برای توسعه اقتصادی گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

مرتضی خاکسار گفت: با حضور هر گردشگر بیش از 150 شغل مستقیم و غیرمستقیم در صنعت گردشگری فعال می‌شوند. این موضوع در مناطق روستایی نیز کاملاً مشهود است. علاوه بر فعالان مستقیم مانند آژانس‌های مسافرتی، کارگزاران تور، تورگردان‌ها، راهنمایان محلی و اقامتگاه‌های بوم‌گردی، فعالیت‌های اقتصادی گسترده دیگری نیز به‌طور غیرمستقیم از حضور گردشگران بهره‌مند می‌شوند.

وی ادامه داد: حضور گردشگران در یک روستا حتی در بازه‌ای کوتاه مانند چند روز، می‌تواند آثار اقتصادی قابل توجهی بر محیط روستا بر جای بگذارد. برای مثال تولیدکنندگان محصولات کشاورزی و باغی برای ارائه خدمات و تأمین نیاز گردشگران، محصولات خود را عرضه می‌کنند و این موضوع به گردش مالی در روستا کمک می‌کند.

وی افزود: تأمین مواد غذایی گردشگران، یکی از مهم‌ترین بخش‌های این چرخه است. نیاز به گوشت، مرغ، شیر و لبنیات باعث می‌شود محصولات دامپروری، کشاورزی و باغی روستاها بیشتر مصرف شود. این موضوع به رونق اقتصاد محلی کمک کرده و چرخه گردش پول در روستا را فعال می‌کند.

این کارشناس اقتصاد گردشگری تأکید کرد که فعال شدن این چرخه منجر به افزایش فروش و سودآوری تولیدکنندگان روستایی می‌شود. در نتیجه، آن‌ها قادر به توسعه تولیدات خود و بهبود شرایط کاری‌شان خواهند بود. در این شرایط، کشاورزان و دامداران برای ارتقای کیفیت تولید، اقدام به بهسازی محیط کار، بهداشت واحدها، تعمیرات و توسعه فضاهای تولیدی مانند گلخانه‌ها یا واحدهای دامپروری می‌کنند.

خاکسار افزود: این روند به‌طور طبیعی موجب ایجاد فرصت‌های شغلی جدید در روستا می‌شود؛ زیرا برای توسعه و بهسازی واحدهای تولیدی از نیروهای کار محلی استفاده می‌شود. بناها، کارگران، فروشندگان مصالح ساختمانی و حتی شبکه‌های حمل‌ونقل برای جابه‌جایی مصالح و تجهیزات در این فرآیند نقش پیدا می‌کنند.

وی با اشاره به اثرات گسترده‌تر این چرخه اقتصادی گفت: رونق اقتصادی ناشی از گردشگری باعث افزایش قدرت خرید خانوارهای روستایی نیز می‌شود و آن‌ها می‌توانند برای تأمین نیازهای روزمره خود ازجمله پوشاک، لوازم منزل و سایر مایحتاج اقدام کنند. این موضوع به رونق فروشگاه‌ها و کسب‌وکارهای محلی نیز کمک می‌کند.

این کارشناس اقتصاد گردشگری تصریح کرد: مجموعه این فرآیندها همان «اقتصاد پنهان گردشگری» را شکل می‌دهد؛ یعنی ارزش افزوده و درآمدهایی که در آمارهای رسمی کمتر ثبت می‌شوند، اما در واقع بخشی از تولید ناخالص و درآمد واقعی حاصل از گردشگری را تشکیل می‌دهند.

خاکسار در ادامه خاطرنشان کرد: تجربه نشان داده که حتی روستاهای دورافتاده نیز با یک برنامه‌ریزی کوچک گردشگری می‌توانند به قطب‌های گردشگری تبدیل شوند. نمونه‌هایی وجود دارد که طی بازه‌ای 20 تا 40 ساله به‌دلیل توسعه گردشگری دچار تحول اقتصادی شده‌اند و این تغییرات عمدتاً ناشی از همان آورده‌های پنهان اما مؤثر گردشگری در رشد و توسعه مناطق روستایی است.

وی، با اشاره به ظرفیت‌های طبیعی استان همدان برای توسعه گردشگری اظهار کرد: یکی از ظرفیت‌های مهم گردشگری همدان، موقعیت جغرافیایی و اقلیم مناسب آن در نقشه ایران است. قرار گرفتن این استان در منطقه‌ای با آب‌وهوای خنک، معتدل و کوهستانی موجب شده در حوزه‌های مختلف گردشگری از ظرفیت‌های قابل توجهی برخوردار باشد.

وی افزود: یکی از حوزه‌هایی که می‌تواند در همدان به‌طور جدی توسعه پیدا کند، گردشگری کشاورزی است. وجود باغ‌های گسترده و مستعد برای تولید محصولاتی مانند گردو، بادام و انواع محصولات باغی کوهستانی، این استان را به یکی از مناطق مناسب برای برنامه‌ریزی در این نوع گردشگری تبدیل کرده است.

این کارشناس اقتصاد گردشگری ادامه داد: با یک برنامه‌ریزی دقیق می‌توان از ظرفیت باغ‌ها و مزارع استان برای جذب گردشگران علاقه‌مند به تجربه زندگی روستایی و فعالیت‌های کشاورزی استفاده کرد. برای مثال گردشگران می‌توانند در فصل برداشت وارد باغ‌های انگور، گردو یا بادام شوند و خودشان در فرآیند چیدن محصولات مشارکت کنند. همچنین مزارعی که محصولات متنوعی مانند توت‌فرنگی، خیار، گوجه‌فرنگی یا گوجه‌سبز تولید می‌کنند، می‌توانند به‌عنوان مقاصد گردشگری کشاورزی مورد استفاده قرار گیرند.

خاکسار با اشاره به تجربه‌های موفق در این حوزه گفت: در قالب گردشگری مزرعه می‌توان برنامه‌هایی طراحی کرد که گردشگران بخشی از روز خود را در فضای مزرعه سپری کنند؛ برای مثال صرف صبحانه در باغ یا مزرعه، مشارکت در برداشت محصولات و تجربه فضای طبیعی و آرام روستا ازجمله فعالیت‌هایی است که برای گردشگران جذابیت زیادی دارد.

وی همچنین به ظرفیت‌های دامداری در کنار گردشگری کشاورزی اشاره کرد و گفت: مزارعی که در آن‌ها فعالیت‌های دامپروری مانند مرغداری، گاوداری یا پرورش دام‌های سبک انجام می‌شود نیز می‌توانند به بخشی از تجربه گردشگری تبدیل شوند. برای نمونه، گردشگران می‌توانند از نزدیک با فرآیند تولید محصولات دامی آشنا شوند؛ از دوشیدن شیر و فرآوری آن گرفته تا جمع‌آوری تخم‌مرغ و استفاده از آن در تهیه غذا در همان محیط روستایی.

وی تأکید کرد: در بسیاری از کشورهای جهان، چنین فعالیت‌هایی در قالب «گردشگری سبز» یا «گردشگری مزرعه» به یکی از بخش‌های محبوب این صنعت تبدیل شده است. حتی در برخی کشورها مدارس برنامه‌هایی طراحی می‌کنند تا دانش‌آموزان مقاطع ابتدایی و متوسطه از مزارع بازدید کنند و با زندگی روستایی، تولیدات کشاورزی و فرآیند تولید مواد غذایی آشنا شوند.

کارشناس اقتصاد گردشگری در ادامه خاطرنشان کرد: با توجه به تنوع محصولات کشاورزی، ظرفیت باغ‌ها و شرایط اقلیمی مناسب، استان همدان می‌تواند با برنامه‌ریزی هدفمند در حوزه گردشگری کشاورزی به یکی از قطب‌های مهم این نوع گردشگری در کشور تبدیل شود؛ موضوعی که در صورت توجه برنامه‌ریزان استانی می‌تواند نقش مؤثری در تنوع‌بخشی به اقتصاد گردشگری استان داشته باشد.

*تنوع فرهنگی روستاهای همدان؛ ظرفیتی برای توسعه بوم‌گردی و گردشگری غذا

خاکسار، با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی استان همدان در جذب گردشگر اظهار کرد: ایجاد اقامتگاه‌های بوم‌گردی متنوع با کارکردهای متفاوت در روستاهای همدان می‌تواند به یکی از مهم‌ترین عوامل جذب گردشگر تبدیل شود. روستاهای این استان از نظر سبک زندگی، گویش، زبان، پوشاک و آداب فرهنگی تنوع قابل توجهی دارند و همین ویژگی‌ها می‌تواند زمینه شکل‌گیری انواع بوم‌گردی‌های متفاوت و جذاب را فراهم کند.

وی افزود: این تنوع فرهنگی و قومی در روستاهای همدان نه‌تنها یک ظرفیت فرهنگی محسوب می‌شود، بلکه از نظر اقتصادی نیز می‌تواند نقش مهمی در توسعه گردشگری روستایی و افزایش درآمد ساکنان محلی داشته باشد. توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی در چنین فضایی می‌تواند گردشگران را با شیوه‌های مختلف زندگی روستایی، فرهنگ بومی و سنت‌های محلی آشنا کند.

وی با اشاره به ظرفیت‌های شهری همدان در حوزه گردشگری نیز گفت: شهر همدان به‌دلیل قدمت تاریخی، پیشینه فرهنگی و تنوع در سبک زندگی و غذاهای محلی، ظرفیت بالایی برای توسعه شاخه‌هایی مانند گردشگری غذا یا «ذائقه‌گردی» دارد. برگزاری جشنواره‌های غذایی و رویدادهای مرتبط با طبخ غذاهای سنتی می‌تواند به یکی از ابزارهای مهم جذب گردشگر در این استان تبدیل شود.

این فعال گردشگری ادامه داد: اگر چنین رویدادهایی با اطلاع‌رسانی مناسب از طریق رسانه‌های جمعی، صدا و سیما و شبکه‌های ارتباطی برگزار شود، می‌تواند گردشگران زیادی را از استان‌های همجوار و حتی از سراسر کشور به همدان جذب کند. این رفت‌وآمد گردشگران نه‌تنها به رونق گردشگری کمک می‌کند، بلکه به تقویت سایر جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی استان نیز منجر می‌شود.

خاکسار تأکید کرد: افزایش تردد گردشگران به یک منطقه معمولاً زمینه‌ساز ورود سرمایه‌گذاران نیز می‌شود. در چنین شرایطی ممکن است فعالان اقتصادی در حوزه‌های مختلف مانند گردشگری، کشاورزی، دامپروری، صنایع غذایی، تولید محصولات فرآوری‌شده و حتی فعالیت‌های صنعتی و بازرگانی برای سرمایه‌گذاری به استان جذب شوند.

وی در ادامه خاطرنشان کرد: درمجموع، گردشگری روستایی و فعالیت‌های وابسته به آن می‌تواند بستری برای توسعه اقتصادی در مناطق مختلف استان همدان فراهم کند. با برنامه‌ریزی مناسب در حوزه بوم‌گردی، گردشگری کشاورزی و گردشگری غذا، می‌توان از این ظرفیت‌ها برای تقویت اقتصاد محلی و ایجاد فرصت‌های جدید سرمایه‌گذاری بهره برد.

*اقتصاد پنهان گردشگری روستایی؛ چالشی در آمار و برنامه‌ریزی

کارشناس اقتصاد گردشگری، درباره اینکه چرا بخش قابل توجهی از منافع اقتصادی گردشگری روستایی در آمارهای رسمی دیده نمی‌شود؟ اظهار کرد: بخشی از این مسئله به همان مفهوم «اقتصاد پنهان» برمی‌گردد. در بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی، به‌دلیل نبود شفافیت کامل در برنامه‌ریزی‌ها یا ضعف در ثبت دقیق اطلاعات، بخشی از گردش مالی به شکل رسمی در آمارها منعکس نمی‌شود.

خاکسار افزود: در صورتی که فعالان گردشگری بخواهند از تسهیلات بانکی یا حمایت‌های دولتی استفاده کنند، معمولاً لازم است فعالیت‌های اقتصادی آن‌ها با فاکتورهای رسمی و ثبت دقیق اطلاعات همراه باشد؛ اما در برخی موارد، بخشی از فعالیت‌ها خارج از این چارچوب‌های رسمی انجام می‌شود و در نتیجه در نظام‌های آماری نیز ثبت نمی‌شود.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از این وضعیت گفت: در گردشگری روستایی گاهی اقامت گردشگران در مکان‌هایی مانند سوئیت‌های خانگی یا منازل شخصی انجام می‌شود که الزاماً دارای مجوز رسمی نیستند. این نوع اقامت‌ها معمولاً در آمار رسمی ثبت نمی‌شوند و به همین دلیل بخشی از منافع اقتصادی گردشگری خارج از نظام آماری باقی می‌ماند.

وی توضیح داد: این موضوع دو ماهیت دارد؛ یک بخش «آشکار» و یک بخش «پنهان». در بخش آشکار، اقامتگاه‌هایی قرار دارند که دارای مجوز رسمی هستند و موظف‌اند آمار پذیرش مسافران خود را ثبت کنند. این اطلاعات توسط نهادهای نظارتی مانند اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، نیروی انتظامی و سایر دستگاه‌های مرتبط رصد می‌شود و حتی در برخی موارد مشوق‌های مالیاتی یا حمایتی نیز بر اساس همین آمارها ارائه می‌شود.

این کارشناس اقتصاد گردشگری ادامه داد: در مقابل، بخش پنهان شامل فعالیت‌هایی است که به‌طور کامل در سیستم‌های رسمی ثبت نمی‌شوند. در بسیاری از طرح‌های اقتصادی نیز درصدی از هزینه‌ها و فعالیت‌ها به‌عنوان «هزینه‌ها یا فعالیت‌های پنهان» در نظر گرفته می‌شود، زیرا همه مبادلات اقتصادی در عمل قابل ثبت دقیق نیستند.

خاکسار تأکید کرد: باید توجه داشت که این مسئله مختص ایران نیست. در بسیاری از کشورهای جهان نیز بخشی از فعالیت‌های گردشگری به‌صورت غیررسمی انجام می‌شود. برای مثال در گردشگری بین‌المللی دیده می‌شود که افراد از طریق شبکه‌های اجتماعی یا ارتباطات شخصی با یکدیگر هماهنگ می‌کنند و در خانه‌های دوستان یا آشنایان اقامت می‌کنند، در حالی که نام آن‌ها در هتل‌ها یا اقامتگاه‌های رسمی ثبت نمی‌شود.

وی افزود: یکی از دلایل گرایش برخی گردشگران به اقامت‌های غیررسمی، هزینه کمتر است. ارائه‌دهندگان این خدمات نیز با دریافت مبلغ کمتر، بدون ثبت رسمی فعالیت می‌کنند. این روند در بسیاری از نقاط جهان مشاهده می‌شود.

وی با بیان اینکه راهکار اصلی کاهش این شکاف، تقویت فرهنگ قانون‌مداری و آموزش است، گفت: دولت‌ها باید به‌تدریج شرایطی ایجاد کنند که مردم به اهمیت استفاده از خدمات رسمی پی ببرند. همان‌طور که امروز داشتن گواهینامه رانندگی یا بیمه شخص ثالث برای رانندگان به یک الزام پذیرفته‌شده بدل شده، در حوزه گردشگری نیز استفاده از خدمات قانونی باید به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود.

این کارشناس اقتصاد گردشگری افزود: بر اساس دیدگاه سازمان جهانی گردشگری، یکی از امن‌ترین و مطمئن‌ترین روش‌های سفر استفاده از تورهای گردشگری است؛ زیرا در مسیرهای رسمی فعالیت می‌کنند و اطلاعات دقیق‌تری از مقاصد امن، اقامتگاه‌های معتبر و خدمات قانونی در اختیار گردشگران قرار می‌دهند.

خاکسار در ادامه خاطرنشان کرد: در آمارهای رسمی گردشگری همواره درصدی از فعالیت‌ها به مبادی غیررسمی مربوط می‌شود و این موضوع در بسیاری از کشورها وجود دارد. با این حال، با توسعه نظارت‌ها، افزایش آگاهی عمومی و تقویت شبکه‌های رسمی گردشگری، به‌تدریج سهم فعالیت‌های ثبت‌شده افزایش می‌یابد و برنامه‌ریزی برای توسعه گردشگری نیز دقیق‌تر و مؤثرتر خواهد شد.

*تجربه‌های ناموفق در مبادی غیررسمی؛ عاملی برای گرایش به خدمات استاندارد گردشگری

وی با اشاره به روند تدریجی حرکت گردشگران به سمت خدمات رسمی اظهار کرد: در بسیاری از موارد، گردشگران ممکن است از مبادی غیررسمی برای اقامت یا دریافت خدمات گردشگری استفاده کنند، اما تجربه‌هایی که در این مسیر به‌دست می‌آورند در بلندمدت می‌تواند رفتار آن‌ها را تغییر دهد.

کارشناس اقتصاد گردشگری، توضیح داد: گاهی ممکن است گردشگران به مکان‌هایی مراجعه کنند که از نظر ایمنی یا ساختار فیزیکی استانداردهای لازم را نداشته باشند. این مسئله می‌تواند هم به ایمنی ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها مربوط باشد و هم به موضوع امنیت اجتماعی و اعتماد انسانی؛ به‌ویژه برای خانواده‌ها که نیازمند محیطی امن و قابل اطمینان هستند.

خاکسار افزود: تکرار تجربه‌های نامطلوب در چنین فضاهایی به‌تدریج باعث می‌شود مردم نسبت به استفاده از خدمات غیررسمی محتاط‌تر شوند. در واقع، جامعه با گذشت زمان و از طریق تجربه‌های مختلف یاد می‌گیرد که برای دریافت خدمات گردشگری به سمت مراکز رسمی و دارای مجوز حرکت کند.

وی برای توضیح این روند به حوزه گردشگری سلامت اشاره کرد و گفت: بیماران خارجی معمولاً به پزشکان و بیمارستان‌هایی اعتماد می‌کنند که دارای مجوز رسمی و استانداردهای حرفه‌ای هستند. این اعتماد در طول زمان و بر اساس تجربه‌های مثبت شکل گرفته است.

این کارشناس اقتصاد گردشگری ادامه داد: در حوزه گردشگری نیز چنین روندی به‌تدریج شکل خواهد گرفت. با افزایش آگاهی عمومی و تجربه‌هایی که گردشگران از خدمات مختلف به‌دست می‌آورند، استفاده از خدمات غیررسمی به‌مرور کاهش پیدا می‌کند و جامعه به سمت استفاده از شبکه‌های رسمی و استاندارد حرکت می‌کند.

خاکسار در ادامه تأکید کرد: این فرآیند یک روند تدریجی است و در طول زمان اتفاق می‌افتد. با شکل‌گیری تجربه‌های مثبت، افزایش نظارت و گسترش خدمات استاندارد، صنعت گردشگری نیز به سمت یک نظام منسجم‌تر و پایدارتر حرکت خواهد کرد؛ نظامی که در آن توزیع خدمات گردشگری بیشتر در چارچوب‌های رسمی و تحت نظارت نهادهای مسئول مانند دستگاه‌های دولتی و ادارات میراث فرهنگی انجام می‌شود.

*بسته‌های حمایتی و آموزش؛ راهکار تبدیل اقتصاد پنهان گردشگری به مزیت توسعه‌ای

وی در پاسخ به این پرسش که چه سیاستی می‌تواند اقتصاد پنهان گردشگری را به یک مزیت آشکار و توسعه‌زا تبدیل کند؟ اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه، طراحی بسته‌های حمایتی و مشوق‌هایی از سوی دولت برای فعالان پنهان بخش گردشگری است.

وی توضیح داد: اگر دولت بتواند برای افرادی که در این حوزه به‌صورت غیررسمی فعالیت می‌کنند مشوق‌های مشخصی در نظر بگیرد، بخش قابل توجهی از این فعالیت‌ها به سمت ثبت و فعالیت رسمی هدایت خواهد شد.

به گفته این فعال گرشگری، ارائه تسهیلات، بسته‌های حمایتی و به‌ویژه مشوق‌های مالیاتی می‌تواند نقش مهمی در این روند داشته باشد؛ برای مثال، در نظر گرفتن معافیت یا تخفیف مالیاتی برای یک دوره زمانی مشخص، مانند دو سال نخست فعالیت رسمی، می‌تواند انگیزه لازم را برای ورود فعالان غیررسمی به چرخه رسمی اقتصاد گردشگری ایجاد کند.

خاکسار افزود: در کنار این سیاست‌ها، آموزش نیز نقش بسیار مهمی دارد. باید از طریق شبکه‌های آموزشی، رسانه‌های جمعی، صدا و سیما، نشریات، بروشورها و همچنین شبکه‌های اجتماعی به مردم آموزش داده شود که فعالیت رسمی در حوزه گردشگری چه مزایا و فرصت‌هایی برای آن‌ها ایجاد می‌کند.

وی تأکید کرد: ترکیب آموزش عمومی با بسته‌های حمایتی مالی و مالیاتی می‌تواند یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش فعالیت‌های پنهان در حوزه گردشگری باشد و زمینه را برای فعالیت شفاف و قانونمند در گردشگری روستایی و شهری فراهم کند.

وی در ادامه خاطرنشان کرد: با رسمی شدن این فعالیت‌ها، دولت نیز می‌تواند برنامه‌ریزی دقیق‌تری برای توسعه اقتصاد گردشگری در سطح کلان انجام دهد و از ظرفیت‌های موجود برای تقویت این بخش بهره‌برداری کند.

*پیشنهاد برگزاری جشنواره‌های گردشگری برای معرفی ظرفیت‌های همدان

این کارشناس اقتصاد گردشگری بر ضرورت برگزاری رویدادها و جشنواره‌های گردشگری برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی همدان تأکید کرد و گفت: همدان از نظر آثار تاریخی، تمدنی و همچنین تنوع غذاهای محلی ظرفیت‌های بسیار ارزشمندی دارد که می‌تواند در قالب جشنواره‌های استانی، ملی و حتی کشوری معرفی شود.

خاکسار افزود: برگزاری جشنواره‌هایی با محوریت تاریخ و تمدن همدان، غذاهای محلی و دیگر جاذبه‌های فرهنگی می‌تواند فرصت مناسبی برای معرفی بهتر این استان به گردشگران و فعالان صنعت گردشگری باشد.

وی ادامه داد: در صورت برگزاری چنین رویدادهایی، همدان می‌تواند به‌عنوان میزبان فعالان گردشگری از نقاط مختلف کشور و حتی خارج از کشور باشد و فضایی برای تعامل، تبادل تجربه و توسعه همکاری‌های گردشگری فراهم کند.

این کارشناس اقتصاد گردشگری در پایان تأکید کرد: اجرای چنین برنامه‌هایی می‌تواند به‌عنوان یک پیشنهاد جدی برای توسعه گردشگری در همدان مورد توجه قرار گیرد و زمینه رونق بیشتر این صنعت در استان را فراهم کند.

*گردشگری روستایی؛ فرصتی برای رونق اقتصاد محلی

در پایان باید گفت که گردشگری روستایی می‌تواند به یکی از مسیرهای مؤثر در تقویت اقتصاد محلی و ایجاد فرصت‌های شغلی در مناطق کمتر برخوردار تبدیل شود؛ ظرفیتی که در صورت برنامه‌ریزی دقیق، قادر است زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی را در روستاها فعال کند.

از توسعه بوم‌گردی‌ها و گردشگری کشاورزی گرفته تا برگزاری جشنواره‌های فرهنگی و غذایی، همگی می‌توانند زمینه جذب گردشگر و افزایش گردش مالی در جوامع محلی را فراهم کنند.

با این حال، بخشی از فعالیت‌های این حوزه همچنان در قالب اقتصاد پنهان جریان دارد؛ موضوعی که با آموزش عمومی، فرهنگ‌سازی و ارائه مشوق‌های حمایتی می‌تواند به سمت فعالیت‌های رسمی هدایت شود.

در چنین شرایطی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های طبیعی و فرهنگی روستاها در کنار سیاست‌گذاری هدفمند، می‌تواند گردشگری روستایی را به یکی از پیشران‌های توسعه اقتصادی در استان‌هایی مانند همدان تبدیل کند.

شهره کرمی