جمعآوری و مدیریت ارزان؛ پاشنه آشیل پسماند همدان
سپهرغرب، گروه زیستبوم- طاهره ترابی مهوش: یک کارشناس مدیریت پسماند هشدار داد: ریشه اصلی ناکامی در طرحهای تفکیک و نوسازی تجهیزاتی در «رایگان و ارزان بودن» فرآیند تولید و جمعآوری پسماند نهفته است پاشنه آشیلی که باعث شده تولیدکننده زباله مسئولیتی در قبال بحران شیرابهها و تخریب اراضی کشاورزی احساس نکند.
از طرفی، از چالشبرانگیزترین پروندههای باز در مدیریت شهری همدان، پدیدهٔ زبالهگردی است. حضور تخمینی بیش از 300 تا 500 زبالهگرد در سطح شهر که به صورت غیررسمی و اغلب در شرایط بهداشتی فاجعهبار اقدام به تفکیک از مخازن میکنند، علاوه بر آسیبهای اجتماعی، چرخهٔ اقتصادی بازیافت رسمی را مختل کرده است. بر اساس گزارشهای رسانهای، خروج روزانه چندین تن مواد بازیافتی با ارزش توسط شبکه غیررسمی، شهرداری را بر آن داشته تا با تکیه بر فناوریهای نوین، مدیریت این حوزه را هوشمندسازی کند.
در همین راستا، سامانه «بهروب» به عنوان گام نخست تحول دیجیتال در مدیریت پسماند همدان معرفی شد. طبق آخرین آمارها، تاکنون بیش از 9 هزار خانوار همدانی در این سامانه عضو شدهاند تا با تحویل تفکیکشده زبالههای خشک درِ منزل، علاوه بر دریافت امتیازهای مالی، دست واسطههای غیرقانونی و زبالهگردها را از این چرخه کوتاه کنند. با این حال، تا رسیدن به پوشش صددرصدی و اقناع تمامی 180 هزار خانوار همدانی، راه دشواری در پیش است.
از سوی دیگر، سایت دفن پسماند همدان که اکنون به عنوان یک سایت منطقهای پذیرای زبالههای شهرهای بهار، مریانج و جورقان نیز هست، با چالش مدیریت شیرابههای سمی روبروست. البته اخیراً پروژههایی برای احداث سلولهای دفن بهداشتی با استانداردهای نوین کلید خورده است تا از نفوذ آلودگی به آبهای زیرزمینی دشت همدان جلوگیری شود، اما یقیناً اصلیترین راهکار پیشِ رو، تفکیک زباله و در ادامه، راهاندازی سایتی است که از بیش از یک دهه پیش وعدهٔ آن به شهروندان همدانی داده شده است؛ هنوز خبری از این سایت نیست و نه از تولید دویست و پنجاه تن کمپوست که قرار بود از طریق این سایت در روز تولید شود. بر این اساس و با توجه به اهمیت موضوع، بر آن شدیم تا در این باره گفتوگویی را با جعفری، کارشناس مدیریت پسماند، ترتیب دهیم که در ادامه میخوانید:
کارشناس مدیریت پسماند با اشاره به آمارهای تولید زباله در همدان اظهار کرد: طبق آمار ارائهشده از سوی مدیریت شهری، روزانه در شهر همدان بین 400 تا 450 تن زباله تولید میشود، اما نکتهٔ حائز اهمیت اینکه این حجم عظیم در حالی تولید میشود که از اوایل دهه 90 شمسی، وعدهٔ احداث کارخانهٔ کمپوست با ظرفیت 250 تن به مردم داده شده بود.
حمیدرضا جعفریدر پاسخ به این پرسش که به نظر شما چرا برنامههای حوزه پسماند پس از یک دهه همچنان بر روی کاغذ مانده است؟ تصریح کرد: این پرسشی است که مدیران اجرایی باید به آن پاسخ دهند. البته ریشه این عقبماندگی را باید در توانمندی اجرایی، اعتبارات فنی و یا ناهماهنگیهای مدیریتی جستجو کرد، زیرا طبق قانون مدیریت پسماند، شهرداریها موظف بودند از ابتدای دههٔ 90، فرآیند جمعآوری تفکیکشده را به طور کامل اجرا کنند، اما امروز شاهدیم که همچنان بیش از 90 درصد زبالههای همدان به صورت سنتی دفن میشوند.
نقد مدل اقتصادی؛ لزوم واقعیسازی هزینه تولید پسماند
این کارشناس پسماند در ادامه، ضمن اشاره به اینکه پیش از پرداختن به لزوم ایجاد این سایت، نکتهٔ اصلی این است که باید به فکر کاهش این حجم از تولید زباله روزانه بود، به ریشههای اقتصادی عدم مشارکت شهروندان پرداخت و خاطرنشان کرد: تا زمانی که هزینه مدیریت پسماند به صورت واقعی از تولیدکننده دریافت نشود، انگیزهای برای کاهش تولید و تفکیک ایجاد نخواهد شد.
جعفری با مقایسه وضعیت ایران با کشورهای پیشرو همچون ژاپن ابراز کرد: در دنیا، هزینه مدیریت پسماند بر عهده تولیدکننده است. مثلاً در ژاپن، قیمت کیسههای زباله بسیار گران است چرا که شما با خرید کیسه، در واقع هزینه دفع آن را پیشپرداخت میکنید. این مدل باعث میشود شهروند برای صرفهجویی اقتصادی، کیسه کوچکتری انتخاب کند، پسماند کمتری تولید نماید و زبالهٔ خشک خود را جداگانه تحویل دهد تا حجم کیسه پر نشود.
وی ادامه داد: در همدان اما همچون سایر نقاط کشور هزینهای که شهروند بابت پسماند میپردازد ناچیز است و این موضوع باعث شده تا نه اعتباری برای پروژههای زیرساختی فراهم شود و نه انگیزهٔ فرهنگی برای تولید کمتر به وجود آید.
بخش خصوصی؛ پیمانکار یا شریک راهبردی؟
جعفری با انتقاد از نحوه ورود شرکتهای خصوصی به حوزه مدیریت پسماند، این مداخله را «ناقص و منفعتطلبانه» توصیف کرد و گفت: بخش خصوصی تنها به دنبال سود حاصل از پسماند خشک (پلاستیک، کاغذ و فلزات) است.
وی ادامه داد: این شرکتها شیرهٔ باارزش زباله را میکشند و بخش پرچالش زباله یعنی پسماند تر و شیرابههای خطرناک آن را برای شهرداری و محیطزیست باقی میگذارند.
این کارشناس مدیریت پسماند با بیان اینکه این نوع دخالت، مدیریت جامع پسماند را مختل میکند، تصریح کرد: شرکتی که تنها به دنبال منافع خود است، هرگز باری از دوش بحران پسماند برنمیدارد.
جعفری تأکید کرد که در این بین، هزینهٔ پرداختی از سوی خانوار برای مدیریت پسماند نیز بسیار اندک است و یقیناً مدیریت شهری همواره باید عمده هزینه این بخش را خود بپردازد.
وی با اشاره به موضوع شیرابههای ناشی از پسماند ترِ مدیریتنشده هشدار داد: شیرابه، عصارهای سمی با بار میکروبی و بیولوژیکی فوقالعاده بالاست. وقتی زباله تر به صورت غیربهداشتی در حاشیهٔ شهر یا سایتهای دفن غیراستاندارد تلنبار میشود، شیرابه آن به اعماق زمین نفوذ کرده و یا در رودخانهها و اراضی کشاورزی رها میگردد.
جعفری با تبیین علمی این فاجعه افزود: این مایع سمی با فعالیت میکروارگانیسمها، اکسیژن آب را کاهش میدهد که نتیجهٔ آن، مرگ حتمی آبزیان و نابودی کامل اکوسیستمهای آبی است.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، ورود شیرابه به خاک، ساختار بیولوژیکی زمینهای کشاورزی را برای دههها تخریب میکند و بازگشت هر مترمکعب خاک آلوده به چرخهٔ تولید، سالها زمان و هزینههای گزاف میطلبد.
وی در ارائه راهکار برای حل این معضل زیستمحیطی خاطرنشان کرد: اگر مردم آموزش ببینند که پسماند تر خود را در مبدأ آبگیری کرده و با رطوبت کمتری تحویل دهند، و از سوی دیگر، شهرداری به جای دفن سنتی، زباله تر را در فرآیند پردازش علمی به کمپوست تبدیل کند، ما عملاً با بحران شیرابه مواجه نخواهیم بود. شیرابه نتیجهٔ مستقیم «تلنبار غیربهداشتی» است، نه ذاتِ زباله.
چالش مشارکت عمومی و سقف کوتاه سامانههای دیجیتال
وی در خصوص سامانههایی نظیر «بهروب» که اخیراً در همدان راهاندازی شده است، گفت: همان طور که پیشتر گفتم، این طرحها هنوز با موفقیت فاصله زیادی دارند.
وی تصریح کرد: استقبال حدود 9 هزار خانوار از یک جمعیت 700 هزار نفری، نشاندهندهٔ ضریب نفوذ بسیار پایین است. تا زمانی که سیستم انگیزشی درست طراحی نشود و مشارکت مردم تنها به مبالغ ناچیز خرید زباله خشک گره بخورد، جمعیت 180 هزار خانواری همدان به این طرحها نخواهد پیوست.
این کارشناس پسماند با اشاره به واقعیتهای رفتاری جامعه گفت: حتی در پیشرفتهترین شهرهای جهان، نرخ مشارکت داوطلبانه حدود 60 درصد است. ما نباید همهٔ شکستها را به گردن فرهنگ مردم بیندازیم؛ بلکه باید سیستمی طراحی کنیم که حتی آن 40 درصدی که تمایلی به همکاری ندارند را نیز در یک چرخهٔ نظارتی و اقتصادی مدیریت کند.
وی در پایان با تأکید بر لزوم تغییر نگاه مدیران ارشد استان به مقوله پسماند ابراز کرد: مدیریت پسماند در همدان باید از حالت «هزینه صِرف» به «اقتصاد چرخشی» تبدیل شود.
جعفری با خطاب قرار دادن مدیران شهری همدان خاطرنشان کرد: اگر امروز برای تکمیل سلولهای دفن بهداشتی، راهاندازی کارخانهٔ کمپوست و اصلاح نظام دریافت عایدی پسماند اقدام نکنیم، فردا هزینههای درمانی و زیستمحیطی ناشی از این اهمال، ده برابر بودجههای فعلی خواهد بود.
