سپهرغرب، گروه فرهنگی - صبا اسدی :

در جست‌وجوی این الگوی تپنده، مسیرمان به جوار آرامگاه بوعلی سینا می‌رسد؛ آنجا که در گذر خیابان بین‌النهرین، وقار قاجاری مسجدی به‌نام شریف‌الملک، چشم را می‌نوازد. این بنای ماندگار، یادگاری ارزشمند از احمد شریف‌الملک در اواخر دوران قاجار است که با بیش از 150 سال قدمت، همچنان استوار ایستاده است. این اثر ملی که با آجرچینی ساده و ستون‌های سنگی‌اش در حافظه‌ تاریخی هگمتانه ثبت شده، تنها یک بنای کهن نیست؛ بلکه شناسنامه‌ حماسه‌ و ایثار است. شریف‌الملک در روزگار پُرالتهاب انقلاب و سال‌های دفاع مقدس، کانون تپنده‌ اعزام یاران به جبهه‌های نبرد و میعادگاه جمع‌آوری ایثار مردمی برای پشت جبهه بود. مسجدی که با کتابخانه‌ انقلاب اسلامی‌اش، چراغ معرفت را در دل جوانان روشن نگاه داشت و ثابت کرد که کالبد فیزیکی و معماری اصیل، وقتی با روح فعالیت‌های اجتماعی درآمیزد، پایگاهی تسخیرناپذیر خواهد ساخت.

در راستای واکاوی این مسیر روشن و چگونگی حفظ پویایی این سنگر فرهنگی، پای صحبت‌های دکتر حسین صادقیان نشسته‌ایم؛ او از پیشکسوتان و بازنشستگان فرهیخته‌ آموزش‌وپرورش است و از 12 سالگی نفسش با عطر مساجد گره خورده است. صادقیان امروز در 66 سالگی، نزدیک به هشت سال است که در قامت عضو هیئت‌امنای مسجد شریف‌الملک، تجربه‌ نیم‌قرن فعالیت داوطلبانه و سال‌ها تدریس و تربیت را به صحن این بنای تاریخی آورده؛ از نگاه او، مسجد بهترین مأمن برای رویشِ نوجوانان و جوانان است. مکانی که در آن افراد نه برای مزد، بلکه با رضایت قلبی و اخلاص، آستین همت جهت خدمت به محله بالا می‌زنند.

در این گفت‌وگو از راز ماندگاری و نقش بی‌بدیل مساجد در تراز انقلاب اسلامی سخن گفته‌ایم.

در ادامه متن این گفتار تقدیم شما خواهد شد:

* نقش مسجد در سبک زندگی و کاهش آسیب‌های اجتماعی

به‌طور بنیادی مساجد بایستی به‌صورت مستقیم یا غیر مستقیم در سبک زندگی آحاد جامعه در مناطق و محلات از ابعاد گوناگون، اثرگذار باشند. نقش حقیقی مسجد بر این استوار است که به‌نوعی بر تمامی امور ساکنان پیرامون مسجد و حتی مأمومینی که از مناطق دیگر مراجعه می‌کنند، تأثیرگذار باشد.

قطعاً متولیان تصمیم‌گیر در مسجد موظف‌اند برای تمامی رده‌های سنی اعم از کودکان، نوجوانان و جوانان، برنامه تدوین و در پی آن ساکنان محلات، خیابان‌ها و مناطق اطراف، حداکثر ارتباط را با مسجد برقرار کنند؛ به‌نحوی که آموزه‌های دینی و رفتارهای صحیح مورد گزینش آن‌ها واقع شده و اساساً به مسائلی که منجر به آسیب‌های اجتماعی می‌شود، فکر نکرده و به آن ورود پیدا نکنند.

ما در مسجد شریف‌الملک بر این باور هستیم که درهای مسجد بایستی به‌طور مستمر باز باشد و جوانان و نوجوانان ضمن حضور، خود برای استفاده از برنامه‌های مسجد ارائه پیشنهاد کنند؛ به‌عنوان مثال، در مسجد شریف‌الملک با باز بودن در ورودی، این امکان برای کودکان و نوجوانان فراهم شده است که تجربه بازی‌های کودکانه را در حیاط مسجد در حافظه خویش ماندگار کنند. بعضاً این افراد به‌صورت دسته‌جمعی به اردوهای تفریحی اعزام می‌شوند؛ در همین راستا، تنوع بخشیدن به برنامه‌ها، از قرائت و تفسیر قرآن کریم تا برگزاری اردوهای تفریحی و ورزشی، بسیار حیاتی تلقی می‌شود.

ما در مسجد شریف‌الملک با وجود محدودیت فضا، حیاط را در اختیار نوجوانان قرار داده‌ایم و درحال حاضر حدود پنج یا شش تیم ورزشی در آن مکان فعالیت می‌کنند.

همچنین اعلام شده است که چنانچه فردی در زمینه مسائل خانواده با مشکلی مواجه است، جهت طرح موضوع و بهره‌مندی از امور مشاوره‌ای، مراجعه کند؛ اساساً هنگامی که در بُعد بازدارندگی مقتدر عمل کرده و برنامه‌های متنوعی ارائه دهیم، بسیاری از افراد دچار این آسیب‌ها نخواهند شد و این روند بایستی استمرار یابد. البته این رویکرد در مساجد گوناگون متفاوت است؛ درواقع مسجد می‌تواند تشکیل‌دهنده دریایی از برنامه‌ها و اثرگذاری‌های مطلوب باشد و یا اینکه صرفاً به اقامه نماز جماعت و برگزاری مجالس ترحیم خلاصه شود که این امر معطوف به اندیشه و امکانات هیئت‌ امنا است.

* آغوش باز مسجد به روی همه

معتقدم اگر افرادی که مقید به نماز نیستند هم در مسجد حضور پیدا می‌کنند، فضای مثبتی داشته باشیم تا همان حضور به مرور زمان بر آن‌ها اثرگذار باشد. کما اینکه مواردی مشاهده شده که افرادی با مراجعات مکرر و در پی سلام و احوالپرسی، به نماز گرایش یافتند؛ این افراد ابتدا نماز را به‌صورت فرادی اقامه می‌کردند و به‌دلیل عدم آشنایی، مدتی زمان صرف شد تا آموزش‌های لازم را فرا گرفته و به‌تدریج در زمره مأمومین همیشگی قرار گیرند.

نگرش ما به مسجد این است که در حدود مجاز شرعی، اخلاقی و اجتماعی، در تمامی مسائل مأمومین، شاغلین محل و خانواده‌ها، از خردسالان تا کهنسالان، نقش‌آفرینی کند.

در اینجا هم افراد سنتی و قدیمی و هم میانسالان جوان‌گرا و هم جوانان حضور فعال دارند؛ سال‌های گذشته در اکثر مواقع در مسجد بسته بود و پیش‌تر تنها سه فعالیت شامل نماز جماعت، مجالس ترحیم و فعالیت یک هیئت قدیمی با مراسم هفتگی در آنجا صورت می‌پذیرفت؛ اما اکنون با حضور دو یا دوونیم دوره از هیئت‌ امنا که ترکیبی از افراد مجرب، سنتی، جوان‌گرا و جوان هستند، تحولات شگرفی ایجاد شده و ساعات باز بودن مسجد به حدود سه برابر افزایش یافته است. البته این وضعیت هنوز نقطه مطلوب ما محسوب نمی‌شود و در پی بهره‌برداری حداکثری از فضای مسجد هستیم؛ درحال حاضر علاوه‌بر آن هیئت قدیمی، سه الی چهار جلسه مخصوص بانوان، هیئت مهدویت، کلاس‌های آموزش، ترجمه و قرائت قرآن و همچنین جلسات هیئت، دایر است.

* مسجد نباید از جریان روزمره تحصیلی کودکان و نوجوانان جدا باشد

علاوه‌بر این، درحال حاضر دو مدرسه از مراکز آموزشی مجاور مسجد برنامه‌ریزی کرده‌اند و دانش‌آموزان خود را جهت برگزاری کلاس‌های حضوری، به فضای مسجد انتقال می‌دهند. همچنین مدرسه دیگری در جوار مسجد مستقر است که در زمان ظهر حدود 20 نفر از دانش‌آموزان دختر آن به‌صورت دسته‌جمعی و با انتخاب خویش جهت اقامه نماز جماعت به مسجد مراجعه می‌کنند و سپس با روحیه‌ای مضاعف جهت تداوم کلاس‌های آموزشی به مدرسه بازمی‌گردند. این بدین معنا بوده که مسجد به بخشی از برنامه زیست آموزشی ایشان مبدل شده است.

* نقش زنان در تسهیل ازدواج و فعالیت‌های خیرانه

یکی از بازوهای مقتدر مسجد شریف‌الملک، مرکز نیکوکاری آن است. شناسایی خانواده‌های کم‌بضاعت و گره‌گشایی از مشکلات معیشتی آنان، در دستور کار همیشگی ما قرار دارد. نکته حائز اهمیت، نقش کلیدی بانوان در مدیریت این بخش است؛ از شناسایی دقیق نیازها گرفته تا تأمین جهیزیه و تلاش جهت تسهیل ازدواج جوانان محله. مدیریت این امور به‌طور عمده برعهده بانوان است که با درایت، مسجد را به پایگاهی جهت پایداری خانواده‌ها مبدل کرده‌اند.

* فضایی برای تصمیمات عام‌المنفعه

در این پایگاه، درهای مسجد شریف‌الملک به روی هر فعالیتی که به خیر عمومی محله منجر شود، باز است. ما حتی پذیرای جلساتی هستیم که صبغه‌ مذهبی ندارند، اما با هدف بهبود وضعیت محله تشکیل می‌شوند. هنگامی که اهالی جهت گرفتن تصمیمی جمعی به مسجد می‌آیند، ناخودآگاه با فضای معنوی و ارکان آن پیوند می‌خورند و موجب می‌شود مسجد از یک محیط خلوت، به قلب تپنده و مرکز مشورتی منطقه مبدل شود.

* تعامل با همه، حتی با کسانی که به مسجد نمی‌آیند

تکریم همسایگان، حتی چنانچه اهل حضور در مسجد نباشند، وظیفه‌ اخلاقی متولیان محسوب می‌شود. ما در پی برقراری ارتباط با تمامی اهالی محله هستیم؛ در مناسبت‌ها و جشن‌ها، بسته‌های پذیرایی به واحدهای صنفی و منازل اطراف ارسال می‌شود و هدف ما این است که همسایگان مطلع باشند که مسجد به یاد آن‌ها هست. حتی افرادی که در صفوف نماز حاضر نمی‌شوند، جهت مشورت در مسائل شخصی و اجتماعی به امام جماعت و هیئت‌ امنا مراجعه می‌کنند و ما این مراجعات را غنیمت می‌شماریم.

* نقشه جامع مسجد برای ظرفیت‌های انسانی

نکته‌ای که به‌طور ایده‌آل حائز اهمیت است، ضرورت برخورداری مسجد از نقشه‌ای جامع جهت شناسایی ظرفیت‌های انسانی محله و برنامه‌ریزی و اقدام براساس آن است. ما در مسجد شریف‌الملک اگرچه هنوز به مرحله‌ سازمان‌دهی مکتوب و نقشه‌برداری دقیق نرسیده‌ایم، اما میزان شناخت از اهالی بسیار زیاد است؛ ما مطلع هستیم که در این محله چه افرادی در کسوت پزشک، معلم یا متخصص فعالیت می‌کنند و برای مثال در مناسبت‌هایی نظیر هفته معلم، تجلیل از فرهنگیان محله مد نظر قرار می‌گیرد. این شناختِ شبکه‌ای میان اهالی، همانند زنجیره‌ای مسجد را به بطن زندگی مردم متصل کرده است. هدف آتی ما این است که این شناخت را به برنامه‌هایی سازمان‌یافته جهت حل معضلاتی نظیر اعتیاد یا چالش‌های فرهنگی، مبدل کنیم.

* ارتباط مستمر با خانواده‌های شهدا و ضرورت معرفی شهدا به نسل نوجوان

ما نسبت به خانواده‌های معظم شهدا شناخت داریم و بعضاً در منازل ایشان برنامه‌هایی برگزار کرده و به آن‌ها سرکشی می‌کنیم؛ اما معتقدم بایستی این فعالیت‌ها گسترش یابند. اساساً ضرورت دارد شهدا به نوجوانانی که به مسجد مراجعه می‌کنند، معرفی شوند تا موجبات رشد بیشتری فراهم آید. درحال حاضر برنامه‌هایی جهت دیدار با بازماندگان شهدا در دستور کار است، اما بنده شخصاً از میزان انسجام و استمرار این برنامه‌ها رضایت کامل ندارم و معتقدم همواره بایستی در مسیر پیشرفت گام برداشت.

* شفافیت مالی و مشارکت‌های مردمی

درخصوص مسائل مالی و فعالیت‌های اقتصادی مسجد شریف‌الملک، نذوراتی به مسجد واصل شده و چند واحد صنفی نیز وجود دارد که به مؤجر واگذار شده‌اند؛ مسجد جهت سامان‌دهی مطلوب‌تر برنامه‌ها و ارائه خدمات محله‌ای، به منابع مالی نیاز دارد. ما تا حد زیادی با مأمومین و حتی اهالی محل شفاف‌سازی کرده و گزارش می‌دهیم و تلاش می‌کنیم موضوع پوشیده‌ای باقی نماند.

البته وضعیت مستأجرین مغازه‌ها متفاوت است و اجاره‌بهای سالیانه آن‌ها به طور میانگین رقم قابل توجهی محسوب نمی‌شود؛ به‌عنوان مثال، اخیراً جهت تعمیر تجهیزات صوتی به مبلغی اعتبار نیاز داشتیم و صراحتاً مشخص است که درآمد حاصل از اجاره مغازه‌ها پاسخگو نیست. بااین‌حال، با تبیین شرایط برای مردم، بسیاری از مشکلات مرتفع می‌شود. چنانچه مردم در جریان امور قرار گیرند، میزان مساعدت آنان افزایش می‌یابد که این کمک‌ها از مبالغ خُرد تا ارقام بسیار کلان را شامل می‌شود.

همچنین از برگزاری مجالس ترحیم و سایر برنامه‌ها، درآمد نسبی حاصل و حدود 20 درصد هزینه‌های مسجد، ازجمله حق‌الزحمه خادم، از این محل تأمین می‌شود.

در مناسبت‌های مختلف نظیر ایام عزاداری کمک‌های مردمی جمع‌آوری می‌شود و جهت مراسم‌های شادی و جشن‌ها نیز از همان منابع استفاده می‌کنیم؛ هرچند در آن زمان نیز مردم به‌صورت خودجوش مشارکت و نیکوکاری می‌کنند و تاکنون از این حیث با مضیقه مواجه نشده‌ایم.

* بانوان؛ بازوان توانمند و کلیدی در پویایی مساجد

هیئت‌ امنای مسجد ما متشکل از هفت نفر است؛ ما جهت حضور بانوان در هیئت امنا دعوت به عمل آوردیم و هیچ‌گونه منعی برای شرکت ایشان وجود ندارد. در دوره اخیر یک بانو کاندیدا شد که به دلایل قانونی نظیر معیارهای سنی، سوابق و ضرورت سکونت یا اشتغال در صنف همان محله، توسط مراجع نظارتی تأیید صلاحیت نشد، اما با توجه به ضرورت حضور بانوان، یک انتخابات داخلی برگزار کردیم و شورای معین هیئت‌ امنا را متشکل از پنج نفر از بانوان تشکیل دادیم تا این خلأ جبران شود.

جهت مرتفع کردن خلأهای موجود، انتخاباتی را تحت عنوان شورای معین هیئت‌ امنا برگزار کردیم که طی آن پنج نفر از بانوان با کسب بالاترین آرا، انتخاب شدند؛ این شورا دارای مسئولی است که به‌طور مستقیم با هیئت‌ امنا در ارتباط بوده و مسائل، مطالبات و پیشنهادات بانوان را منتقل می‌کند. پس از بررسی در هیئت‌ امنا، مواردی که مورد تأیید قرار گیرد، با حمایت ما به مرحله اجرا می‌رسد. اساساً بانوان در مسجد ما نقش بسیار برجسته و والایی دارند و می‌توان اذعان کرد که نقش ایشان اگر از آقایان بیشتر نباشد، قطعاً کمتر نیست. هرچند به‌دلیل مشغله‌های شخصی در ترکیب اصلی هیئت‌ امنا به طور جدی ورود نکردند، اما ما با تشکیل این شورای ثانویه، جایگاه نظرات آنان را در تصمیم‌گیری‌ها، به‌طور کامل تثبیت کردیم.

در بسیاری از مساجد مشاهده می‌شود که نامناسب‌ترین و محدودترین فضاها با دسترسی دشوار، به بانوان اختصاص یافته است، اما در مسجد شریف‌الملک به‌هیچ‌وجه این‌گونه نیست؛ بانوان از ورودی مجزایی که تنها چند متر با ورودی آقایان فاصله دارد، وارد همان صحنی می‌شوند که آقایان در آن حضور دارند و فضا صرفاً با یک پرده جداسازی شده است. همچنین حسینیه‌ای در اختیار داریم که آن نیز عمدتاً در خدمت بانوان قرار دارد.

تخصیص فضاهای فاقد کیفیت به زنان در برخی مساجد، ریشه در فرهنگ ناصواب و اندیشه‌های متحجرانه دوران پیش از انقلاب دارد که برای زن جایگاه و مجالی قائل نبودند. متأسفانه رسوباتی از آن تفکرات همچنان باقی مانده است، درحالی که امروزه مشارکت خانم‌ها بسیار بهبود یافته و معتقدیم هر خدمتی که برای آقایان مهیا می‌شود، بایستی با همان کیفیت برای خانم‌ها نیز لحاظ شود.

ما در تمامی برنامه‌ها، از جشن‌ها گرفته تا مباحث انتخاباتی، بر حضور فعال زنان تأکید داریم. این دیدگاه که زنان نباید در هیئت‌ امنا یا تصمیم‌گیری‌ها حضور داشته باشند، ازنظر ما مردود است؛ چراکه زنان با این حجم از نقش‌آفرینی اجتماعی حتماً بایستی در تصمیمات مسجد مشارکت داشته باشند. ما حتی در جزئیاتی نظیر پذیرایی‌ها تأکید می‌کنیم که حقوق بانوان دقیقاً مشابه آقایان درنظر گرفته شود.

ریشه تاریخی حاشیه‌نشینی زنان در این تفکر سنتی نهفته بود که زن بایستی حضور کمتری در اجتماع داشته باشد، اما امروزه واقعیت جامعه تغییر یافته است؛ البته بانوان نیز بایستی بیاموزند که با یکدیگر منسجم‌تر و متحدتر عمل کنند تا راه بر سوء استفاده‌های احتمالی که به دنبال محدود کردن میدان عمل آنان است، بسته شود.

امروزه در راهپیمایی‌ها و حضورهای خیابانی شاهد هستم که حدود 65 تا 70 درصد جمعیت را خانم‌ها تشکیل می‌دهند؛ بنابراین شایسته است این قدرت حضور در مدیریت فضاهای مذهبی نیز تجلی یابد. نقش زنان بسیار مقتدرانه و کلیدی است؛ چنان‌ که در سیره نبوی حضرت رسول (ص) سه مرتبه بر مقام مادر تأکید فرمودند و انقلاب اسلامی نیز مبرهن کرد که زنان تا چه میزان می‌توانند مؤثر واقع شوند. در طول دهه‌های پس از انقلاب، این نقش روزبه‌روز عمیق‌تر شده و امروزه در حوزه‌هایی نظیر تعلیم و تربیت، حضور زنان بسیار چشمگیر و غیر قابل انکار است.

امروزه در تمامی عرصه‌ها، از آموزش و دانشگاه گرفته تا بهداشت، درمان و بخش‌های تولیدی، شاهد نقش‌آفرینی روزافزون و مقتدرانه بانوان هستیم. بنده در تجربیات مدیریتی خود دریافته‌ام که خانم‌ها به‌دلیل تمرین مدیریت در فضای خانواده، از توانمندترین و موثرترین مدیران در عرصه‌های اجتماعی محسوب می‌شوند. جامعه ما بایستی بیش‌ازپیش به جایگاه واقعی زن، به‌ویژه در بستر مسجد، پی ببرد.

* نهادینه کردن مفاهیم دینی در بستر بازی گروهی در یک فضای خانوادگی

درخصوص فراهم‌آوری زیرساخت‌هایی جهت حضور هم‌زمان خانواده‌ها در مسجد، ما در مسجد شریف‌الملک تا حدود 50 درصد به این هدف نزدیک شده‌ایم؛ معتقدیم مسجد بایستی با نسل جدید و فناوری‌های روز همراه باشد تا نوجوانان آن را متعلق به نسل‌های گذشته تلقی نکنند. درحال حاضر حیاط مسجد فضای پُرنشاطی را برای کودکان فراهم آورده است؛ چندین تیم فوتبال و والیبال فعالیت دارند و حتی فضایی تعبیه شده است تا کودکان محله بتوانند با دوچرخه‌های خود در حیاط مسجد بازی کنند. همچنین درختان میوه‌ای نظیر آلبالو، زردآلو و آلو در محوطه موجود است که میوه آن‌ها اختصاصاً جهت استفاده کودکان بوده و این امر موجب ایجاد خاطره‌ای خوش برای آنان می‌شود.

علاوه‌بر این، کمد ویژه‌ای جهت اهدای جوایز به نوجوانان درنظر گرفته شده است تا در قِبال فعالیت‌های مثبت قرآنی و غیر قرآنی، مورد تشویق قرار گیرند. اگرچه به‌دلیل بافت قدیمی بنا، اتاق بازی اختصاصی موجود نیست، اما در تلاش هستیم تا فضای ورودی خانم‌ها را به محلی مجهز به اسباب‌ بازی و وسایل سرگرمی تبدیل کنیم تا هنگام اقامه نماز، کودکان در آنجا مشغول باشند. البته تحقق کامل این امر مستلزم حضور مربیان داوطلب از میان خانم‌ها است که درحال رایزنی در این خصوص هستیم.

در راستای جذب کودکان و نوجوانان به مسجد، ما در پی بهره‌گیری از مربیانی هستیم که واجد صلاحیت‌های لازم باشند؛ چراکه هدف اصلی ما شکل‌گیری صحیح پیوند و ارتباط عاطفی نونهالان با نهاد مسجد است. معتقدیم که آموزه‌های مذهبی، اخلاقی و قرآنی نباید لزوماً در قالب کلاس‌های خشک و رسمی ارائه شوند، بلکه می‌توان این مفاهیم را در میان بازی‌ها، نشاط و فعالیت‌های گروهی به ایشان انتقال داد. هنگامی که کودک در محیط مسجد احساس شادمانی و امنیت کند، آموزه‌های دینی نیز به‌صورت نهادینه در وجود وی متبلور می‌شوند؛ بنابراین، تمرکز ما بر این است که با بهره‌مندی از مربیان توانمند، فضای بازی را به فرصتی جهت تربیت غیر مستقیم و رشد همه‌جانبه‌ نسل نو مبدل کنیم.

پیرامون پیشنهاد تأسیس مهد کودک در مجاورت مسجد نیز کاملاً موافق هستم؛ چنانچه زیرساخت‌های لازم به‌ویژه از حیث مکان، امکانات رفاهی و مربی متخصص فراهم شود، این اقدامی بسیار ارزشمند خواهد بود. ما نمونه‌های موفقی از مهد کودک‌ها و پیش‌دبستانی‌های مسجد‌محور را در اختیار داریم و اگر بتوانیم شرایطی را فراهم آوریم که مادران با آسودگی خاطر کودکان خویش را به مهد کودک مسجد بسپارند، علاوه‌بر خدمت‌رسانی به خانواده‌ها، از همان دوران طفولیت پیوند میان نسل نو و فضای معنوی مسجد را مستحکم کرده‌ایم. اینجانب مستمراً در پی ایده‌های نوین هستم و معتقدم هر خدمتی که بتواند مسجد را به پناهگاه واقعی محله مبدل کند، بایستی با جدیت پیگیری شود.

* مقایسه پویایی مساجد امروز با محدودیت‌های دوران پیش از انقلاب

در پایان و در پاسخ به این نگرش که جایگاه مسجد از یک پایگاه اجتماعی به یک نمازخانه صرف تقلیل یافته است، باید اعلام کنم که بنده با این موضوع کاملاً مخالف هستم. کسانی که چنین اظهاراتی دارند، گویا دوران پیش از انقلاب را مشاهده نکرده‌اند. بنده از سنین نوجوانی در مساجد حضور داشته‌ام و به یاد دارم که در آن مقطع، فعالیت مساجد صرفاً به اقامه نماز جماعت و برگزاری مجالس ترحیم محدود و حضور نوجوانان در این اماکن پدیده‌ای بسیار نادر محسوب می‌شد. این یک اتهام به جهان اسلام و جمهوری اسلامی است؛ هرچند با نقطه مطلوب فاصله داریم، اما مسیر ما همواره رو به پیشرفت و تکامل بوده است. اگر در گذشته استثنائاتی نظیر شهید بزرگوار آیت‌الله مدنی وجود داشتند که با شخصیت والای خویش به مسجد پویایی می‌بخشیدند، اما سیاست کلی رژیم بر تعطیلی و بی‌اثر کردن مساجد متمرکز بود. این انقلاب بود که مساجد را به بطن زندگی آحاد مردم منتقل کرد، مساجد را همواره در مسیر تکامل و توسعه قرار داد و میزان حضور جوانان نسبت به گذشته را با افزایش چشمگیری، همراه کرد.

صبا اسدی