سپهرغرب، گروه - طاهره ترابی مهوش :

در این بین پارک جنگلی اکباتان که در نزدیکی سد اکباتان همدان واقع شده، یکی از بزرگترین پروژه‌های فضای سبز شهری در غرب کشور است. این پروژه با هدف ایجاد یک قطب گردشگری بزرگ در زمینی به وسعت تقریبی 234 تا 240 هکتار طراحی شد.

نکته اینجاست عملیات اجرایی و درختکاری این مجموعه از اواسط دهه 90 توسط اداره کل منابع طبیعی آغاز شد. ایده اصلی این بود که پس از تکمیل کمربند سبز و کاشت نهال‌های سازگار با اقلیم (مانند سنجد، بادامک و ارژن)، مدیریت آن به شهرداری همدان واگذار شود تا با جذب سرمایه‌گذار، به یک پارک گردشگری با امکاناتی نظیر پیست دوچرخه‌سواری، فضاهای بازی و کمپ‌های اقامتی تبدیل شود.

اما با وجود ظرفیت‌های بالای این منطقه، این پروژه با چالش‌ها و انتقادهای زیادی روبه‌رو بوده است. در بازدیدی که اخیراً از این محل داشتیم، مشخص شد که طی سال‌های گذشته پیشرفت محسوسی در بخش‌هایی مانند سرویس بهداشتی، جدول‌کشی و ساخت واحد نگهبانی دیده نمی‌شود. در واقع، به‌جز کاشت درختان سوزنی‌برگ، ساخت چند آلاچیق و کاشت چند بوته گل محمدی، تغییر قابل توجه دیگری در این پروژه مشاهده نشد. در زمان بازدید، دو کارگر نیز به‌آرامی مشغول کار روی فضای سبز بودند و مسیر بالادست مجموعه هم بسته شده بود.

بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا در خصوص نظارت شورا با محمود مسگریان؛ رئیس پارلمان شهری، در خصوص نحوه قرار اجاره بین منابع طبیعی و شهرداری با گودرز کیانی؛ رئیس اداره منابع طبیعی شهرستان همدان و در خصوص فرایند ساخت پارک‌های فرامنطقه‌ای با محمدرضا عراقچیان؛ کارشناس معماری و طراح شهری گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:

رئیس شورای اسلامی شهر همدان در توضیح آخرین وضعیت پروژه پارک 240 هکتاری اکباتان گفت: در سال‌های گذشته، تأمین بودجه این پروژه با مشکل مواجه بود و اعتبارات پیش‌بینی‌شده محقق نمی‌شد؛ تا جایی که حتی در یک سال، این ردیف بودجه به کلی حذف شد. با این حال، تفکر شورای شهر در دوره کنونی بر حمایت ویژه از ظرفیت‌های گردشگری متمرکز است.

محمود مسگریان با تأکید بر نقش پارک اکباتان در کاهش ترافیک تفرجگاه‌های قدیمی شهر، افزود: ایجاد این پارک فرامنطقه‌ای مزایای زیادی از جمله جذب گردشگر و توزیع متوازن جمعیت دارد. این مجموعه می‌تواند از ازدحام بیش از حد مردم در مناطقی مانند گنج‌نامه و عباس‌آباد بکاهد؛ چنان‌که در ایام نوروز امسال نیز شاهد حضور جمعیت زیادی در این محل بودیم.

وی درخصوص میزان اعتبارات این پروژه در سال جاری، خاطرنشان کرد: طبق پیش‌بینی‌های صورت‌گرفته، سال جاری مبلغی در حدود 10 میلیارد تومان برای ایجاد زیرساخت‌های این پارک در نظر گرفته شده که امیدواریم با تخصیص به‌موقع، شاهد پیشرفت عملیات اجرایی باشیم.

رئیس شورای اسلامی شهر همدان در پاسخ به پرسشی درباره جزئیات زیرساخت‌های اولویت‌دار، با بیان اینکه مسئولان فنی جزئیات دقیق اجرایی را تعیین می‌کنند، تصریح کرد: بخشی از این بودجه قرار است صرف فضاسازی برای استراحت و تفرج شهروندان، شبکه آبرسانی، احداث سرویس‌های بهداشتی و سایر خدمات عمومی مورد نیاز در منطقه شود.

مسگریان در پایان با تأکید بر نقش نظارتی شورا، یادآور شد: مباحث مربوط به سرمایه‌گذاری در این حوزه در کمیسیون مالی، سرمایه‌گذاری و گردشگری شورا به‌صورت تخصصی دنبال می‌شود تا موانع تحقق بودجه و اجرای زیرساخت‌ها مرتفع شود.

در ادامه، عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا و کارشناس مسائل شهری، در نقد و بررسی دقیق وضعیت پروژه پارک فرامنطقه‌ای اکباتان، چالش‌های ساختاری، زیرساختی و مدیریتی این طرح را از نگاه کارشناسی بررسی کرد و گفت: در گام نخست باید به یک پرسش اساسی درباره ماهیت این پروژه پاسخ داد و آن این است که مبنای تعریف این پروژه چیست؟

محمدرضا عراقچیان با تأکید بر اینکه باید مشخص شود استاندارد تعریف این پروژه بر چه مبنایی بوده است، گفت: پروژه‌های شهری معمولاً یا بر اساس پیشنهاد نخبگان و متخصصان طراحی می‌شوند، یا در پاسخ به نیازهای اعلام‌شده از سوی مردم هستند و یا اینکه شهرداری زمین و دارایی در اختیار دارد و بدون برنامه مشخص، صرفاً برای پر کردن فضا دست به تعریف پروژه می‌زند.

وی تصریح کرد: در پروژه پارک اکباتان، مشخص نیست شهرداری بر اساس کدام‌یک از این الگوها حرکت کرده و آیا این پروژه بر اساس تشخیص شخصی شهردار بوده یا سفارش نخبگان و یا مطالبه عمومی.

این کارشناس مسائل شهری با تبیین طبقه‌بندی پارک‌ها در سطوح مختلف گفت: وقتی ما در مقیاس «فرامنطقه‌ای» یا «فرا استانی» کار می‌کنیم، نخستین پیش‌شرط این است که تکلیف شهروندان خود را در ارتباط با نیازهای داخلی شهر معلوم کرده باشیم.

عراقچیان با تأکید بر سلسله‌مراتب دسترسی به فضای سبز گفت: در منطق شهرسازی، ابتدا باید در هر محله یک پارک محله‌ای، در هر منطقه یک پارک منطقه‌ای و در سطح شهر چند پارک شهری وجود داشته باشد؛ تنها پس از تأمین این سرانه‌ها می‌توان به سراغ احداث پارک‌های فرامنطقه‌ای رفت.

وی افزود: وقتی شهر ما در داخلِ خود با کمبود فضای سبز و محیط‌های عمومی روبه‌روست، منطقی نیست که منابع را صرف پروژه‌هایی در خارج از شهر کنیم که رفت‌وآمد به آن‌ها برای مردم دشوار است.

این کارشناس مسائل شهری در ادامه با اشاره به تفاوت کارکردی این فضاها گفت: پارک‌های محلی باید پاسخگوی نیازهای روزانه، پارک‌های منطقه‌ای برطرف‌کننده نیازهای هفتگی و پارک‌های فرامنطقه‌ای مانند پارک اکباتان، باید احتیاجات ماهانه و سالانه شهروندان را تأمین کنند.

عراقچیان با ابراز تأسف از وضعیت فعلی پروژه گفت: در این پارک هنوز مشخص نیست که مخاطبان اصلی چه کسانی هستند؛ یعنی معلوم نیست این فضا قرار است نیاز مردم بومی را برطرف کند یا هدفش جذب گردشگران شهرهای دیگر است.

وی با اشاره به نبود «تقویم بهره‌برداری» در این پروژه، تأکید کرد: هر پارکی باید زمان استفاده مشخصی داشته باشد؛ یعنی باید تعریف شود که این پارک برای کدام فصل یا چه زمانی از شبانه‌روز (صبح، عصر یا شب) مناسب‌سازی شده است.

وی با انتقاد از نبود هویت مشخص برای پارک اکباتان افزود: ما با نوعی ناهماهنگی در تصمیم‌گیری روبه‌رو هستیم؛ چون هنوز معلوم نیست این پارک قرار است ورزشی باشد، خانوادگی باشد، برای جوانان طراحی شود یا کارکرد سلامت‌محور داشته باشد. متأسفانه برخلاف استانداردهای لازم، هیچ نشانه روشنی از این دسته‌بندی‌های تخصصی در آن دیده نمی‌شود.

این استاد دانشگاه در ادامه بر ضرورت وجود طرح‌های توجیهی تأکید کرد و گفت: هیچ پروژه‌ای نباید بدون مطالعه کلنگ‌زنی شود.

عراقچیان با بیان اینکه اجرای چنین پروژه‌ای نیازمند طرح توجیه اجتماعی، حقوقی و مالکیتی، اقتصادی و فرهنگی است، توضیح داد: درست نیست که ابتدا پروژه را آغاز کنیم، جدول‌گذاری انجام دهیم و ورودی بسازیم، اما بعد تازه به این فکر بیفتیم که هدف اصلی از ساخت این پارک چیست.

وی تأکید کرد: نبود «چشم‌انداز توسعه» در آینده، این پروژه را نیز مانند بسیاری از طرح‌های دیگر در سطح استان و کشور، به بن‌بست خواهد کشاند.

وی در نقد وضعیت زیرساختی پروژه، میان زیرساخت‌های بیرونی و درونی تفاوت قائل شد و گفت: زیرساخت بیرونی شامل جاده، سیستم حمل‌ونقل و مباحث ترافیکی است.

این کارشناس شهری با اشاره به مشاهدات میدانی در پروژه اکباتان افزود: متأسفانه جاده دسترسی به این پارک، در حد یک جاده روستایی درجه‌سه است که چندین روستا از آن استفاده می‌کنند. این یک اشتباه بزرگ است که بدون توسعه زیرساخت‌های بیرونی، پروژه‌ای با این مقیاس بزرگ تعریف شود.

عراقچیان این انتقاد را به پروژه‌های دیگری همچون «پارک ولایت» در تپه حیدره نیز وارد دانست و افزود: در آنجا هم بدون ایجاد راه دسترسی مناسب، هزینه‌های زیادی صرف شده است.

وی در خصوص زیرساخت‌های درونی، با انتقاد از نگاه سطحی به این موضوع اظهار کرد: نگاه شهرداری به زیرساخت نباید فقط به تأمین آب و سرویس بهداشتی محدود شود، چرا که ما در این پروژه به الگو‌سازی نیاز داریم.

او ادامه داد: اگر قرار است اینجا یک پارک کوهستانی برای خانواده‌ها باشد، باید در کنار آلاچیق‌ها امکانات رفاهی مناسب (مانند فضای طبخ غذا) فراهم شود؛ و اگر هدف جذب گردشگر است، باید رستوران، فست‌فود، کافی‌شاپ و پارکینگ ایمن در طراحی آن پیش‌بینی گردد.

این کارشناس مسائل شهری به‌طور ویژه بر اهمیت الگوی کشت تأکید کرد و گفت: کاشت گیاهان باید بر اساس مطالعات اقلیمی انجام شود؛ یعنی طراح پارک باید مشخص کند با توجه به شرایط محیطی همدان، چه نوع درخت، بوته یا پوشش گیاهی مناسب است.

عراقچیان با اشاره به کاشت گل محمدی و درختان سوزنی‌برگ در این پارک افزود: من نمی‌گویم گل محمدی انتخاب بدی است، اما لازم بود یک تیم کارشناسی ابتدا الگوی کشت منطقه را بررسی و در طرح جانمایی کند تا از کاشت گونه‌های آسیب‌پذیر در برابر سرما یا گیاهان پرمصرف از نظر آب جلوگیری شود.

وی همچنین به موضوع ایمنی و امنیت اشاره کرد و گفت: اگر قرار است خانواده‌ها امکان اقامت شبانه در این فضا را داشته باشند، به‌جای آلاچیق‌های ساده باید به سمت ساخت خانه‌های چوبی یا سازه‌های پیش‌ساخته ایمن حرکت کرد.

این کارشناس مسائل شهری افزود: اگر پارک کارکرد ورزشی دارد، باید مسیرهای استاندارد دوچرخه‌سواری و دو و میدانی در طراحی آن پیش‌بینی می‌شد.

عراقچیان یکی از بزرگ‌ترین خلأهای این پروژه را نبود نگاه محیط‌زیستی دانست و تأکید کرد: در ساخت یک پارک، انسان تنها محور ماجرا نیست؛ بلکه احیای محیط‌زیست نیز باید یکی از اهداف اصلی باشد.

وی با طرح این پرسش که آیا درباره الگوی جانوری منطقه مطالعه‌ای انجام شده است یا نه، گفت: وقتی بر اثر مداخلات غیرکارشناسی، به خاک و زیست‌بوم منطقه آسیب وارد می‌شود، در واقع به‌جای آبادانی، در حال تخریب هستیم.

وی در ادامه شهرداری را به چالش کشید و افزود: پارک اکباتان در حال حاضر در دسته «پارک‌های عمومی بدون هویت مشخص» قرار می‌گیرد و هنوز الگوی روشنی برای طراحی پارک‌های موضوع‌محور و مکان‌محور در شهرداری دیده نمی‌شود.

این استاد دانشگاه همچنین به یک نکته حقوقی مهم اشاره کرد و گفت: باید توجه داشت که زمین این پارک متعلق به شهرداری نیست و از منابع طبیعی اجاره شده است؛ بنابراین هرگونه دخل و تصرف باید در چارچوب مجوز مالک انجام شود و محدودیت‌های ساخت‌وساز، مانند سقف یک تا دو درصدی، با دقت رعایت شود.

عراقچیان درباره بازدهی این پروژه خاطرنشان کرد: هر پروژه‌ای نیازمند یک برنامه توسعه‌محور است تا چشم‌انداز بازدهی آن در 20 سال آینده کاملاً روشن باشد.

وی افزود: شهرداری باید بتواند با استناد به اعداد و ارقام دقیق، مشخص کند که این پارک تا چه اندازه در کاهش آسیب‌های اجتماعی، ارتقای فرهنگ خانوادگی و توسعه صنعت گردشگری اثرگذار است؛ چراکه اگر پروژه‌ای فاقد بازدهی اجتماعی و اقتصادی باشد، بهتر است اصلاً ساخته نشود.

این استاد دانشگاه، خواستار شفافیت و بازنگری کامل در این طرح شد و تأکید کرد: لازم است شهرداری برنامه تعمیر و نگهداری، مستندات مطالعاتی و چشم‌انداز اجتماعی این پروژه را برای افکار عمومی و کارشناسان ارائه دهد.

عراقچیان با اشاره به هزینه‌های هنگفت صرف‌شده بدون دستیابی به پیشرفت قابل‌لمس، بر لزوم «بازتعریف» این پروژه تأکید کرد و گفت: تیمی از متخصصان باید وضعیت فعلی را آسیب‌شناسی کرده و طرحی سازمان‌یافته و قانونی ارائه دهند.

وی افزود: شهرداری نیز باید متعهد شود که این پروژه را طی یک برنامه زمانی مشخص (مثلاً 5 ساله) به سرانجام برساند و هر سه‌ماه یک‌بار، گزارش پیشرفت کار را به اطلاع عموم برساند.

این کارشناس شهری تأکید کرد: هفته گذشته که به این پارک سر زدم، نگهبان مانع ورودم شد. اگر قرار است مسیری بسته باشد و نگهبان از ورود مردم جلوگیری کند، هزینه عدم اجرای این پروژه برای بیت‌المال بسیار کمتر خواهد بود.

در ادامه رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان همدان، جزئیات قرارداد واگذاری و آخرین وضعیت پروژه پارک جنگلی اکباتان را تشریح کرد. وی توضیح داد که مدیریت این عرصه جنگلی، طبق ماده 3 قانون حفاظت و بهره‌برداری، به شهرداری همدان واگذار شده است.

گودرز کیانی، افزود: این قرارداد در سال 1395، هم‌زمان با تصویب طرح در کمیته فنی، برای یک دوره 30 ساله منعقد شد. تمامی تعهدات مجری در قالب یک دفترچه طرح جامع، شامل جنگل‌کاری، آبیاری و ایجاد زیرساخت‌های رفاهی، تدوین گردیده است.

وی با اشاره به موضوع پرداخت اجاره‌بها و بهره مالکانه توسط شهرداری، تصریح کرد: طبق قانون، پرداخت بهره مالکانه به دولت زمانی آغاز می‌شود که پروژه بر اساس زمان‌بندی تعیین‌شده به مرحله سودآوری برسد. با توجه به هزینه‌های سنگین زیرساختی، شامل شبکه‌های راه‌ها، برق‌رسانی و احداث بناها، این طرح هنوز به نقطه سوددهی نرسیده و در حال حاضر شهرداری مشغول هزینه‌کرد و اجرای زیرساخت‌ها در این منطقه است.

رئیس اداره منابع طبیعی شهرستان همدان، ضمن تشریح وضعیت پیشرفت فیزیکی پروژه، خاطرنشان کرد: شهرداری در بخش‌هایی مانند ایجاد شبکه‌های دسترسی، روشنایی، احداث نمازخانه و سرویس‌های بهداشتی، مطابق برنامه عمل کرده و حتی در برخی موارد از برنامه جلوتر است. با این حال، در برخی تعهدات مربوط به مستحدثات و توسعه فضای سبز، عقب‌ماندگی‌هایی مشاهده می‌شود که باید طبق جدول زمان‌بندی جبران گردد.

وی در ادامه افزود: ناظران ما به‌طور مستمر بر این پروژه نظارت دارند و گزارش‌های فصلی از روند اقدامات به اداره کل ارسال می‌شود. مجری طرح موظف به رعایت دقیق مفاد دفترچه طرح مصوب است و هرگونه اقدامی خارج از آن، با اخطار رسمی و توقف پروژه مواجه خواهد شد.

کیانی در پایان تأکید کرد: اولویت اصلی در این واگذاری، حفاظت از عرصه‌های ملی، توسعه جنگل‌کاری و ایجاد فضای تفریحی استاندارد است تا پس از تکمیل زیرساخت‌ها، این منطقه به یکی از قطب‌های گردشگری و اقتصادی منطقه تبدیل شود.

طاهره ترابی مهوش