سپهرغرب، گروه اندیشه- شهره کرمی؛ یک استاد حوزه و دانشگاه در تبیین ابعاد بیکران ولایت امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) گفت: ولایت ایشان تنها به انسان‌ها یا یک دوره تاریخی خاص محدود نمی‌شود؛ بلکه تمام موجودات و کل نظام هستی را دربر می‌گیرد و تا روز قیامت و حتی در بهشت نیز ادامه خواهد داشت.
غدیر خم، یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مناسبت‌های تاریخ اسلام است؛ واقعه‌ای سرنوشت‌ساز که نام مبارک حضرت علی(ع) را در جایگاهی ممتاز در امت اسلامی برجسته کرده و قرن‌هاست به‌عنوان نقطه‌ای روشن در تبیین مسیر هدایت و استمرار راه نبوت مورد توجه اندیشمندان، علما و دلباختگان اهل‌بیت(ع) قرار دارد. غدیر تنها یک رویداد تاریخی نیست، بلکه حادثه‌ای عمیق و الهام‌بخش است که ابعاد اعتقادی، معرفتی، اجتماعی و تمدنی آن همواره محل بحث، تأمل و بازخوانی بوده است.
در ایام عید سعید غدیر، بازگشت به این واقعه عظیم و بررسی ابعاد مختلف شخصیت، جایگاه و منزلت امیرالمؤمنین علی(ع)، ضرورتی دوچندان پیدا می‌کند؛ شخصیتی که در طول تاریخ اسلام، همواره به‌عنوان نماد عدالت، ایمان، شجاعت، معرفت و عبودیت شناخته شده و سخن گفتن از او، سخن گفتن از یکی از بلندترین قله‌های انسانیت و فضیلت است. از همین منظر، تبیین جایگاه حضرت علی(ع) در قرآن کریم، روایات و سنت اسلامی، می‌تواند درک روشن‌تری از اهمیت غدیر و پیام ماندگار آن برای جامعه امروز ارائه دهد.
با توجه به این موضوع درخصوص جایگاه ولایت در قرآن و ولایت امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) با کارشناس رسانه ملی و استاد حوزه و دانشگاه گفت‌وگو کردیم که در ادامه می‌خوانید:
حجت‌الاسلام‌والمسلمین رضا محمدی شاهرودی، با بیان اهمیت جایگاه ولایت در قرآن کریم، آن را یکی از مباحث کلیدی در معارف قرآنی دانستو گفت: در این زمینه کتاب‌های مستقل و متعددی نوشته شده و اندیشمندانی همچون آیت‌الله جوادی آملی، آیت‌الله مکارم شیرازی و دیگران، به‌صورت تخصصی به آن پرداخته‌اند.
وی با بیان اینکه اصل ولایت از آنِ خداوند متعال است، افزود: ولایت در حقیقت، متعلق به خداوند است و از سوی او به رسول خدا (ص)، سپس به جانشین پیامبر (ص) و در مراتب بعد به ولی‌فقیه سپرده می‌شود. این حقیقت در قرآن کریم نیز مورد اشاره قرار گرفته است.
*ولایت؛ حقیقتی به معنای قرب، پیوستگی و نزدیکی
این استاد حوزه و دانشگاه در توضیح معنای ولایت گفت: حقیقت ولایت به معنای قرب، نزدیکی، پیوستگی و در کنار هم بودن است. هر اندازه این نزدیکی بیشتر باشد، ولایت نیز پررنگ‌تر و عمیق‌تر خواهد بود. بر همین اساس، کسانی که به خداوند نزدیک‌ترند، از ولایت بیشتری برخوردارند و ولی‌الله محسوب می‌شوند.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدی شاهرودی ادامه داد: از همین رو گفته می‌شود امیرالمؤمنین (ع) ولیّ‌الله الاعظم است؛ یعنی آن حضرت (ع) از بالاترین مراتب ولایت نسبت به خداوند برخوردار است. این سلسله از خداوند آغاز می‌شود و تا هر کسی که قرب بیشتری به پروردگار داشته باشد، امتداد می‌یابد.
وی با اشاره به مسئله «امانت الهی» در قرآن تصریح کرد: حتی آن امانتی که آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها از پذیرش آن سر باز زدند و انسان آن را پذیرفت، با مسئله ولایت الهی مرتبط است. این ظرفیت عظیم در وجود انسان قرار داده شده و از شئون ولایت الهی به شمار می‌آید.
وی با تأکید بر گستردگی بحث ولایت در آیات قرآن خاطرنشان کرد آیات بسیاری در قرآن به موضوع ولایت پرداخته‌اند و همان‌گونه که اشاره شد، کتاب‌های مستقلی نیز در این زمینه نوشته شده است. از همین رو، بحث ولایت از جمله مباحثی نیست که بتوان آن را به یک یا دو آیه محدود کرد.
کارشناس رسانه ملی در ادامه، با تفکیک دو نوع ولایت، توضیح داد: ولایت گاه به‌صورت طولی و گاه به‌صورت عرضی مطرح می‌شود. در ولایت طولی، سلسله‌مراتب مورد توجه است؛ همان‌گونه که ولایت از خداوند به پیامبر (ص)، از پیامبر (ص) به جانشین ایشان و سپس به فقیه جامع‌الشرایط می‌رسد. همچنین در برخی روابط انسانی، مانند رابطه پدر و فرزند، نوعی ولایت مطرح است که با توجه به جایگاه افراد، می‌تواند در ساحت‌های مختلف تبیین شود.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدی شاهرودی در توضیح «ولایت عرضی» گفت: این نوع ولایت به روابط هم‌سطح و پیوندهای اجتماعی مربوط می‌شود؛ مانند ارتباط و یاریگری مؤمنان نسبت به یکدیگر. قرآن کریم نیز به‌صراحت از این نوع ولایت و پیوستگی متقابل میان زنان و مردان مؤمن سخن گفته است.
*ولایت؛ از نزدیکی تا سرپرستی
وی در پاسخ به پرسشی درباره تبیین ساده و ملموس مفهوم ولایت، توضیح داد: برای ساده‌سازی این مفهوم می‌توان به نزدیکی مطلق خداوند به بندگانش اشاره کرد. در همین راستا، پیامبر اسلام (ص) نیز در مسیر هدایت و سعادت بشر، نزدیک‌ترین و دلسوزترین فرد به مردم محسوب می‌شود.
وی افزود: امام نیز از آن‌جا که نزدیک‌ترین فرد برای هدایت و سعادت مردم است، ولیّ مردم به شمار می‌آید و دارای ولایت است. بنابراین، معنای اصلی ولایت همان قرب و نزدیکی است، اما این معنا در مراتب مختلف، جلوه‌ها و نمودهای متفاوتی پیدا می‌کند.
این استاد حوزه در ادامه، با اشاره به کاربردهای متعدد واژه ولایت در متون دینی، اظهار کرد: ولایت در این متون، معانی گوناگونی مانند دوستی، سرپرستی، اولویت در تصرف، آقایی، ربوبیت و در برخی کاربردهای خاص، معانی دیگری نیز دارد؛ اما در میان همه این معانی، آنچه در بسیاری از آیات قرآن برجستگی بیشتری دارد، همان اولویت در تصرف و سرپرستی است.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدی شاهرودی تصریح کرد: برخی تلاش کرده‌اند ولایت را در برخی آیات، صرفاً به معنای «دوستی» تفسیر کنند؛ اما این برداشت با قرائن آیات و نیز با فضای صدور برخی از این نصوص سازگار نیست.
نقد تقلیل ولایت به معنای صرفِ دوستی
وی با اشاره به برخی تفسیرها درباره آیه ولایت و حدیث غدیر گفت: اینکه گفته شود مقصود از ولایت در این موارد فقط «دوستی» است، با شواهد موجود همخوانی ندارد؛ زیرا محبت و دوستی امری قلبی است و با صرفِ امر و نهی پدید نمی‌آید.
وی افزود: اینکه پیامبر اکرم (ص) در شرایطی ویژه، در آن اجتماع بزرگ و در فضای حساس غدیر، مسلمانان را گرد آوردند تا صرفاً بفرمایند «علی را دوست داشته باشید»، با عظمت واقعه غدیر و مقدمات آن تناسب ندارد. محبت حقیقتی قلبی است و نمی‌توان آن را تنها با دستور ایجاد کرد.
این مدرس حوزه و دانشگاه ادامه داد: از همین رو، در «آیه ولایت» نیز قرائن نشان می‌دهد که مقصود، فراتر از دوستیِ صرف است. ساختار آیه، معنای حصر را می‌رساند؛ آنجا که می‌فرماید: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا…». همین «إِنَّمَا» به‌تنهایی معنادار است. سپس ولایت خدا، ولایت پیامبر و ولایت آن مؤمنی که در حال رکوع زکات می‌دهد، در کنار هم آمده است و این چینش نشان می‌دهد سخن از نوعی ولایت طولی و هم‌سنخ است، نه صرفاً دوستی.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدی شاهرودی با اشاره به قرائن قرآنی و روایی خاطرنشان کرد: در ماجرای غدیر نیز پیامبر اکرم (ص) پیش از بیان جمله مشهور، از مردم پرسیدند: «ألستُ أولى بکم من أنفسکم؟»؛ یعنی آیا من نسبت به شما از خودتان اولی‌تر نیستم؟ وقتی مردم این اولویت را پذیرفتند، پیامبر (ص) فرمودند: «من کنتُ مولاه فهذا علیٌّ مولاه». بر این اساس روشن است که مراد از «مولی» در اینجا صرف دوستی نیست، بلکه ناظر به همان ولایت است.
وی در ادامه تأکید کرد: ولایت امیرالمؤمنین (ع) در قرآن کریم در آیات متعددی مورد توجه قرار گرفته است. از مهم‌ترین آن‌ها «آیه ولایت» (آیه 55 سوره مائده) است که در بحث ولایت آن حضرت، به آن استناد می‌شود.
وی همچنین به برخی آیات دیگر، از جمله آیه 119 سوره توبه، معروف به «آیه صادقین»، اشاره کرد و گفت: آیاتی مانند آیه 24 سوره سجده و آیه 73 سوره انبیاء نیز که به موضوعاتی همچون امامت، هدایت، ایثار و فداکاری مربوط می‌شوند، در تفسیرها و منابع روایی بر شخصیت و جایگاه ویژه امیرالمؤمنین (ع) تطبیق داده شده‌اند.
این کارشناس مذهبی در ادامه، به آیه‌ای از سوره بقره اشاره کرد که درباره فداکاری حضرت علی (ع) در شب «لیلةالمبیت» نازل شده و مورد توجه مفسران قرار گرفته است: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ» و گفت: این آیه نیز در شأن امیرالمؤمنین (ع) نقل شده و بیانگر اوج ایثار، اخلاص و قرب آن حضرت به خداوند است.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدی شاهرودی با بیان اینکه فضائل قرآنی امیرالمؤمنین (ع) تنها به منابع شیعی محدود نمی‌شود، گفت: برخی از علمای اهل سنت نیز آثاری مستقل در این زمینه نوشته‌اند؛ ازجمله آثاری با عنوان «ما نزل من القرآن فی علی بن أبی‌طالب (ع)» که در آن‌ها به بیش از 200 آیه قرآن درباره حضرت علی (ع) اشاره شده است. همچنین در کتاب «احقاق الحق» نیز بیش از 300 آیه قرآن در این زمینه مطرح شده است.
وی افزود: نسائی، صاحب «سنن کبیر»، نیز در کتاب «خصائص امیرالمؤمنین (ع)» که در 12 فصل تدوین شده، هر فصل را با آیاتی از قرآن آغاز کرده و در بخش‌های مختلف این کتاب، قرب امیرالمؤمنین (ع) به خدا و پیامبر (ص) و ولایت آن حضرت بر جامعه را تبیین کرده است.
این کارشناس رسانه ملی در ادامه، با اشاره به نگاه تفسیری شیعه به آیات قرآن درباره اهل‌بیت (ع)، اظهار کرد: از منظر معارف شیعی، آیات فراوانی در قرآن کریم وجود دارد که درباره اهل‌بیت (ع) و حضرت علی (ع) نازل شده است. حاکم حسکانی، دانشمند اسلامی، نیز در این زمینه می‌گوید هر جا در قرآن خطاب «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» آمده، نخستین، شریف‌ترین و برترین مصداق آن، امیرالمؤمنین علی (ع) است؛ خطابی که 70 بار در قرآن کریم تکرار شده است.
*ولایت امیرالمؤمنین (ع) مقطعی نیست؛ استمرار تا قیامت
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدی شاهرودی با تأکید بر اینکه در اصل ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) و فرزندان ایشان تردیدی وجود ندارد، گفت: نکته مهم این است که این ولایت، مقطعی و محدود به یک دوره تاریخی نیست؛ بلکه استمرار دارد و تا قیامت ادامه پیدا می‌کند. حتی در بهشت نیز این ولایت جریان خواهد داشت.
وی افزود: ولایت تنها به انسان‌ها محدود نمی‌شود و دایره‌ای گسترده‌تر دارد؛ به‌گونه‌ای که حتی جن نیز در دایره ولایت قرار می‌گیرد و در نگاهی کلان، سراسر نظام آفرینش تحت ولایت است.
این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه ولایت به گروه یا افراد خاصی محدود نمی‌شود، تصریح کرد: ولایت تنها برای گروهی مشخص تعریف نشده است؛ بلکه هر کس از نظر اخلاق، رفتار، گفتار و سلوک به مولا نزدیک‌تر باشد، به همان اندازه بیشتر در دایره ولایت او قرار می‌گیرد. هرچه انسان‌ها به امام و حقیقت ولایت نزدیک‌تر شوند، بهره بیشتری از این حقیقت خواهند داشت.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدی شاهرودی با اشاره به پیوند ولایت با مفهوم «صراط» گفت: این ولایت همان راهی است که انسان را به مقصد می‌رساند. در این زمینه روایات متعددی نقل شده که حدود 30 روایت از آن‌ها به «دعائم‌الاسلام» معروف است.
وی با اشاره به روایتی مشهور افزود: در این روایت آمده است که امام باقر (ع) فرمودند: اسلام بر پنج پایه استوار است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت. سپس پرسیده می‌شود کدام‌یک از این پایه‌ها برتر است و در پاسخ گفته می‌شود: ولایت؛ زیرا ولایت، محور و کلید سایر ارکان است.
*ولایت، کلید نماز و زکات و حج
این کارشناس مذهبی با تأکید بر نقش کلیدی ولایت در دینداری بیان کرد: ولایت، کلید نماز، زکات و حج است. بدون ولایت، نماز مانند «درِ بسته زدن» است؛ یعنی انسان تا پشتِ در می‌رود، اما به حقیقت نماز راه پیدا نمی‌کند.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدی شاهرودی افزود: بدون ولایت، حج نیز «حج واقعی» نخواهد بود؛ انسان تا آستانه حقیقت حج می‌رود، اما وارد آن نمی‌شود؛ زیرا «امیرالحاج» ولیّ‌الله است و حقیقت حج با ولایت معنا می‌یابد.
*صراط دنیا و آخرت؛ امام، صراط مستقیم
وی با اشاره به تفسیر روایی صراط گفت: درباره معنای صراط از امام صادق (ع) پرسیده شد و آن حضرت در پاسخ فرمودند که صراط دو گونه است: صراط دنیا و صراط آخرت. صراط دنیا، همان امامِ مفروض‌الطاعه است؛ یعنی خود امام صراط است. در روایات نیز آمده است: «نَحنُ الصِّراط»؛ یعنی صراط، همان امام است.
این استاد حوزه و دانشگاه در پایان افزود: بر همین اساس، هر کس امام را بشناسد و تحت ولایت او قرار گیرد، در مسیر هدایت گام برداشته است. کسانی که در دنیا تحت ولایت امام علی (ع) و در زمره مؤمنان باشند، در حقیقت از صراط عبور کرده‌اند؛ آنان پیش از آنکه آتش شعله‌ور شود، از جهنم گذشته و به سوی بهشت حرکت کرده‌اند.
*غدیر؛ پیامی ماندگار در مسیر هدایت
آنچه از بازخوانی واقعه غدیر و بررسی جایگاه امیرالمؤمنین علی(ع) در منابع دینی به دست می‌آید، این است که غدیر، صرفاً متعلق به یک مقطع تاریخی خاص نیست، بلکه حقیقتی زنده و جاری در متن اندیشه اسلامی است؛ حقیقتی که با نام حضرت علی(ع) گره خورده و همواره به‌عنوان نشانه‌ای روشن از تداوم مسیر هدایت، مورد توجه و تأمل بوده است. از همین رو، پرداختن به ابعاد شخصیتی، معنوی و الهی آن حضرت، تلاشی برای فهم بهتر نیازهای معرفتی و اعتقادی امروز جامعه است.
بی‌تردید، هرچه شناخت نسبت به پیام غدیر عمیق‌تر و دقیق‌تر شود، امکان بهره‌گیری از آموزه‌های آن در مسیر تعالی فردی و اجتماعی نیز بیشتر خواهد شد؛ آموزه‌هایی که بر پایه ایمان، بصیرت، حق‌مداری و حرکت در مسیر روشن ولایت استوار است. در چنین افقی، غدیر همچنان می‌تواند چراغ راه نسل امروز و فردای امت اسلامی باشد و نام امیرالمؤمنین علی(ع) را به‌عنوان الگوی بلند عدالت، معنویت و هدایت، زنده و الهام‌بخش نگاه دارد.

شهره کرمی