مردی که حافظه فراموششده همدان را بازمیخواند
حسن افشاری، همدانپژوه و نویسندهای است که حافظه فراموششده همدان را بازمیخواند؛ او یکسال از زندگیاش را صرف ورق زدن 6 هزار و 800 صفحه خاطرات عینالسلطنه کرد تا همدان قدیم را از دل یادداشتهای رجال قاجار بیرون بکشد. حاصل این پژوهش، کتاب «اوضاع سیاسی اجتماعی همدان در خاطرات عینالسلطنه، ظهیرالدوله و اعتمادالسلطنه» شد.
این نویسنده در مصاحبه با روزنامه سپهرغرب گفت: بررسی 10 جلد و 6 هزار و 800 صفحه از خاطرات عینالسلطنه و استخراج روایتهای مربوط به همدان، پس از حدود یکسال پژوهش، به انتشار کتاب «اوضاع سیاسی اجتماعی همدان در خاطرات عینالسلطنه، ظهیرالدوله و اعتمادالسلطنه» انجامید؛ اثری که تصویری جزئینگر از سنگفرشها و خانههای همدان قدیم تا پوشش مردم و تحولات اجتماعی این شهر، ارائه میکند.
حسن افشاری ابراز کرد: سابقه فعالیت مطبوعاتی و علاقه به حوزه گردشگری، زمینه توجه جدیتر بنده به تاریخ، فرهنگ و تمدن همدان را فراهم کرد و بهتدریج به سوی تاریخپژوهی سوق داده شدم.
* آغاز فعالیت مطبوعاتی از سال 84
افشاری در پاسخ به این پرسش که چه عاملی باعث علاقهمندی شما به تاریخ و نویسندگی شد و آیا الگویی در خانواده داشتید یا خیر؟ اظهار کرد: از سال 1384 بهعنوان خبرنگار با رسانههای استانی و ملی همکاری و فعالیت مطبوعاتی خود را آغاز کردم.
وی افزود: علاقهام بهویژه به حوزه گردشگری، موجب شد توجهم نسبت به تاریخ همدان بیشتر جلب شود و در معرفی آثار باستانی، تاریخ، فرهنگ و تمدن این شهر دقت بیشتری داشته باشم.
این همدانپژوه ادامه داد: همین مسئله باعث شد آرامآرام به حوزه تاریخ گرایش پیدا کنم و بهصورت جدیتر در این مسیر فعالیت داشته باشم.
افشاری گفت: درنهایت نیز بهعنوان کارشناس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در مدیریت منطقه غرب کشور که مرکز آن در همدان قرار دارد، مشغول به کار شدم.
وی افزود: کار این سازمان اساساً تاریخپژوهی است و فعالیت در چنین مجموعهای نیز زمینه مناسبی برای ادامه مسیر پژوهش در حوزه تاریخ فراهم کرده است.
افشاری با اشاره به سابقه فعالیت خود در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، اظهار کرد: ماهیت کار این سازمان تاریخ است و ما در طول 16 یا 17 سالی که در این مجموعه حضور داریم، هر روز بهنوعی درحال پژوهش تاریخ هستیم.
وی افزود: آنچه من را به سمت نوشتن کتاب مذکور سوق داد، این بود که رشته تحصیلیام در مقطع کارشناسی ارشد، تاریخ بود. موضوع پایاننامهام را نیز «بررسی خاطرات روزنوشت سه نفر از سرآمدان این حوزه» انتخاب کردم.
این همدانپژوه ادامه داد: احساس کردم مطالبی در خاطرات این بزرگان وجود دارد که مردم همدان از آن بیخبر هستند. در میان این سه نفر، خاطرات عینالسلطنه موردی بسیار خاص بود؛ زیرا بهدلیل حجم گسترده خاطرات، همدانپژوهان کمتر و بهندرت به سراغ آن رفته بودند.
* توصیه زندهیاد دکتر اذکایی برای بررسی خاطرات عینالسلطنه
افشاری گفت: در این زمینه با زندهیاد دکتر اذکایی گفتوگو داشتم و ایشان توصیه کرد که حتماً خاطرات عینالسلطنه را بررسی کنم.
وی افزود: خاطرات عینالسلطنه شامل 6 هزار و 800 صفحه در 10 جلد رحلی است و مرور آن کار بسیار دشواری بود؛ این فرایند حدود یکسال طول کشید و درنهایت، یادداشتهای مربوط به همدان را از خاطرات او استخراج کردیم.
این نویسنده ادامه داد: با بررسی نوشتههای عینالسلطنه، ظهیرالدوله و اعتمادالسلطنه، مجموعهای بسیار غنی از اطلاعات شکل گرفت که بخشی از آن را بهعنوان پایاننامه ارائه و سپس، این مجموعه را بهطور کامل در قالب کتاب منتشر کردم.
وی اظهار کرد: خوشبختانه این کتاب مورد توجه مخاطبان و علاقهمندان تاریخ قرار گرفت و اکنون در بسیاری از کانالها، گروهها و فضاهای تولید محتوا، به اطلاعات و خاطرات مندرج در آن رجوع میشود؛ این موضوع نشان میدهد اثر، تأثیر خوبی داشته است.
افشاری افزود: همین تجربه باعث شد احساس کنیم لازم است مطالبی درباره همدان و تاریخ این شهر، از نگاه افرادی که در آن دوره زندگی کردهاند، رویدادها را دیدهاند و دیدههای خود را نوشتهاند، منتشر شود.
این همدانپژوه درباره سه شخصیت مورد بررسی در این کتاب گفت: این افراد همدانی نبودند، بلکه چهرههایی ملی بهشمار میرفتند؛ اما خاطرات و یادداشتهای آنان، اطلاعات ارزشمندی درباره همدان در اختیار ما قرار میدهد.
وی افزود: اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات بود که میتوان او را تا اندازهای معادل وزیر ارشاد امروز دانست؛ او مترجم و همواره در کنار ناصرالدینشاه بود و حتی مکاتبات خصوصی شاه را نیز مطالعه میکرد.
افشاری ادامه داد: به همین دلیل، یادداشتهای اعتمادالسلطنه در خاطراتش شامل اخباری صریح و بیپرده از دربار ناصری درباره ولایتها، ازجمله همدان است؛ اطلاعاتی که او از همدان ثبت کرده، نگاه دربار، حاکم و پادشاه به این منطقه را به ما نشان میدهد و از این منظر بسیار ارزشمند است.
* روایتی منحصربهفرد از درگیریهای مذهبی همدان
وی با اشاره به یکی از روایتهای خاص اعتمادالسلطنه، اظهار کرد: یکی از روایتهای بسیار ویژهای که در هیچ منبع دیگری وجود ندارد، مربوط به درگیریهای مذهبی و اختلافاتی در همدان است که به اعزام نیرو و لشکر از تهران برای سرکوب قائله میان محلههای شهر منجر میشود.
افشاری افزود: این مسائل در کتاب آمده است و اعتمادالسلطنه، بهعنوان یک ضلع این مثلث، نگاه دربار به همدان را برای ما روایت میکند؛ روایتی که بسیار کاربردی و ارزشمند است.
* ظهیرالدوله و دورهای حساس در تاریخ مشروطه همدان
وی درباره ضلع دوم این مثلث نیز گفت: ظهیرالدوله، داماد ناصرالدینشاه و وزیر تشریفات بود. او درعینحال، دارای نگاهی صوفیگرایانه و مردمدوستانه بوده و همسرش نیز چنین نگرشی داشته است.
افشاری افزود: ظهیرالدوله در دورهای طلایی و بسیار حساس، یعنی همزمان با تحولات مشروطه، برای دو سال در سالهای 1285 و 1286 حاکم همدان شد.
این نویسنده ادامه داد: در آن دوران، در همدان مجلس تشکیل شد؛ مجلسی که پیش از شکلگیری رسمی مجلس در سراسر ایران، تشکیل شده بود. در شرایطی که هنوز مشروطه بهطور کامل راه نیفتاده و مجلس شورای ملی تصویب و ابلاغ نشده بود، همدان دارای مجلس بود و هر 10 روز یکبار جلسه برگزار میکرد.
وی گفت: ظهیرالدوله برای این مجلس، ساختمانی فاخر نیز ساخت و در آن برهه حساس سیاسی و اجتماعی، اتفاقات بسیار مهمی در همدان رقم خورد؛ او دو سال حضور خود در همدان را مکتوب و مستند کرده و یادداشتهایش از اهمیت زیادی برخوردار است.
* محل نخستین مجلس همدان در نزدیکی آرامگاه بوعلی
افشاری درباره محل ساختمان مجلس آن دوران عنوان کرد: ظهیرالدوله در یادداشتهای خود نوشته که ساختمان مجلس در پشت آرامگاه بوعلیسینا قرار داشته است.
وی افزود: براساس بررسیهای من، محل تقریبی این ساختمان میتواند در محدوده بانک کشاورزی فعلی باشد، هرچند مکان دقیق آن مشخص نیست. ساختمان مجلس در اطراف آرامگاه ابن سینا قرار داشته و زمین آن نیز از فردی به نام صدیقالاشراف خریداری شده است.
این همدانپژوه ادامه داد: خرید زمین، ساخت بنا و مستندات مربوط به آن، داستان شیرینی دارد که به تفصیل در کتاب بیان شده است.
* عینالسلطنه؛ رکورددار خاطرهنویسی در ایران
افشاری درباره ضلع سوم این مجموعه گفت: عینالسلطنه، قهرمانمیرزا سالور، رکورددار خاطرهنویسی در ایران است؛ او 64 سال بهصورت مستمر خاطره نوشته است.
وی افزود: پدر عینالسلطنه پنجبار حاکم همدان شد؛ قهرمانمیرزا سالور که برادرزاده ناصرالدینشاه بود، بهدلیل ارتباط خانوادگی و ملکی با همدان، از اخبار این منطقه بیاطلاع نبود. روستای کوریجان متعلق به خانواده آنان بود و در نقاط مختلف همدان نیز املاک و علاقهجاتی داشتند.
افشاری ادامه داد: عینالسلطنه خاطرهنویسی را در 11 سالگی از همدان آغاز کرد و این کار را 64 سال ادامه داد؛ او از سال 1299 قمری تا چهار سال نخست سلطنت محمدرضاشاه، خاطرات خود را ثبت کرده است.
وی اظهار کرد: اهمیت خاطرات عینالسلطنه در گستره زمانی و تنوع موضوعاتی است که روایت میکند؛ همدان نیز از مناطقی است که او بهشدت به آن پرداخته و اطلاعات بسیار خوبی درباره این شهر ارائه داده است.
این نویسنده افزود: از آنجا که حجم خاطرات او بسیار زیاد بود، همدانپژوهان کمتر به سراغ آن رفته بودند، اما ما این منابع را بررسی و مطالب مرتبط با همدان را استخراج کردیم که اطلاعات بسیار ارزشمندی از دل این یادداشتها به دست آمد.
* اهمیت یادداشتهای روزانه در روایت تاریخ
افشاری با بیان اینکه یادداشتهای روزانه از مهمترین منابع تاریخی هستند، گفت: گاهی فردی میگوید شنیدهام 10 سال قبل اوضاع به این شکل بوده است، یا مورخی بر پایه برداشت خود از اسناد و شنیدهها، درباره 10 سال، 100 سال یا هزار سال پیش مطلبی مینویسد.
وی افزود: اما ویژگی یادداشتهای روزانه این است که نویسنده در همان دوره زندگی میکند و آنچه را دیده و تجربه کرده، ثبت میکند؛ این ویژگی بسیار مهمی است.
این همدانپژوه ادامه داد: اگر کسی کتابی که نوشتم با نام «اوضاع سیاسی اجتماعی همدان در خاطرات عینالسلطنه، ظهیرالدوله و اعتمادالسلطنه» را بخواند، حتی میتواند دریابد سنگفرشهای همدان چه شکلی بوده، خانهها چگونه بودهاند، مردم چه لباسهایی میپوشیدهاند و تحولات اجتماعی شهر به چه صورت رخ داده است.
وی گفت: این ظرفیت، نتیجه توجه به یادداشتهای روزانه و استفاده هدفمند از آنها در پژوهشهای تاریخی است.
* علاقه مردم همدان به تاریخ و خطر اطلاعات غیر موثق
افشاری با اشاره به علاقه شهروندان همدانی به تاریخ، اظهار کرد: نکتهای که امروز در همدان مشاهده میکنم، علاقه فراوان مردم این شهر به شناخت تاریخ است؛ مردم دوست دارند بدانند چه اتفاقی افتاده است.
وی افزود: در مقابل، با حجم گستردهای از اطلاعات غیر موثق نیز مواجه هستیم که در فضای مجازی منتشر میشود. برخی روایتها و مطالب بدون پشتوانه مستند، بهتدریج بهعنوان تاریخ نقل میشوند و مردم آنها را باور میکنند.
این همدانپژوه گفت: پژوهش تاریخی بر مبنای اسناد و مستنداتی که از گذشته برای ما به جا مانده است، به حفظ تاریخ کمک میکند. اطلاعات تاریخی باید موثق باشد تا تاریخ بهدرستی حفظ شود؛ نه اینکه صرفاً برای نمایش، تبلیغات یا افزایش بازدید، مطالبی بدون استناد منتشر شود.
* تاریخ باید آورده هویتی، اجتماعی و اقتصادی داشته باشد
افشاری با تأکید بر کارکردهای امروزین تاریخ، اظهار کرد: اگر تاریخ امروز به درد ما نخورد، ارزشی ندارد. زمانی که درباره مجلس همدان، مدرسه ظفر یا مظفر و یا تپه هگمتانه صحبت میکنیم، درواقع از ریشههای فرهنگی و تاریخی خود سخن میگوییم.
وی افزود: این شناخت تاریخی باید امروز برای ما آورده اجتماعی، اقتصادی و هویتی داشته باشد؛ اما این اتفاق تنها با حرف و کتاب رخ نمیدهد و باید عینیت پیدا کند.
این نویسنده ادامه داد: برای مثال، اگر مدرسه ظفر اهمیت تاریخی دارد، باید ساختمان آن حفظ و ثبت ملی شود. تاریخپژوه میتواند اهمیت و پیشینه این بنا را در اختیار مسئولان قرار دهد و سپس با طراحیهای امروزی، به نمادی (اِلمانی) برای معرفی پیشینه فرهنگی، موزهای برای جذب گردشگر و عاملی برای افزایش درآمد مردم تبدیل شود.
وی گفت: مردم همدان باید بتوانند به ریشه فرهنگی خود افتخار کنند؛ کتاب بهتنهایی کافی نیست و این پیشینه باید در جامعه عینیت پیدا کند.
* ضرورت استفاده برنامهریزان از پژوهشهای تاریخی
افشاری افزود: پژوهش در تاریخ توسط تاریخپژوهان و سندپژوهان، میتواند به برنامهریزان اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی استان کمک کند؛ اما مسئولان باید هنر استفاده از این ظرفیت را داشته باشند و بتوانند نتایج پژوهشها را به برنامهها و اقدامات عینی تبدیل کنند.
وی تأکید کرد: در تمام سالهایی که در این حوزه فعالیت کردهام، به این نتیجه رسیدهام که تاریخ باید به کار امروز ما بیاید؛ در غیر این صورت، ارزش و کارکرد واقعی خود را از دست میدهد.
* نخستین میهمانخانه تشریفاتی و اشرافی همدان
افشاری در ادامه به روایتی تاریخی درباره نخستین میهمانپذیر یا میهمانخانه تشریفاتی و اشرافی همدان اشاره کرد و گفت: منطقه سعیدیه همدان به این دلیل سعیدیه نام گرفته که باغ سعیدالملک در آنجا قرار داشته است؛ همانگونه که منطقه رکنی نیز بهواسطه باغ رکنالدوله، رکنی نامیده شده است.
وی افزود: باغ سعیدالملک در منطقه سعیدیه قرار داشته است. سعیدالملک فرزند شریفالملک، شخصیتی بود که در دورهای شهردار همدان نیز شد و حکم شهرداری او همچنان موجود است؛ پشت ساختمان شهرداری همدان نیز از آثار بهجامانده از این مرد بزرگ، عارف و مردمدوست بهشمار میرود.
* مسجد حوضآقا؛ یادگاری از آبرسانی عمومی در همدان
این همدانپژوه گفت: باغچهای که امروز در آن درخت بزرگی روییده، در گذشته محل یک حوض بوده و مردم از آب آن که آب فشاری، چشمه یا قنات بوده است، استفاده میکردند.
افشاری اظهار کرد: شریفالملک این محل را در اختیار مردم گذاشته بود تا بتوانند آب مورد نیاز خود را از آنجا بردارند.
وی افزود: او مسجدی نیز در کنار این محل ساخت که در ابتدا به «مسجد کنار حوض آقا» معروف بود و بعدها با عنوان «مسجد حوضآقا» شناخته شد.
این همدانپژوه ادامه داد: این مسجد امروز نیز در میان مردم با نام «مسجد شریفالملک کوچک» شناخته میشود.
افشاری با اشاره به خانه سعیدالممالک، گفت: سعیدالممالک خانهای در بینالنهرین داشت که وصف آن را در کتاب خود آوردهایم؛ از تعداد اتاقها و شیوه پذیرایی گرفته تا حالوهوای این میهمانخانه.
وی افزود: براساس روایتهای موجود، اشراف و افراد سرشناس هنگامی که وارد همدان میشدند، در خانه سعیدالممالک اسکان پیدا میکردند و در این محل مستقر میشدند.
* حسینیه بختیاریها؛ محل خانه تاریخی سعیدالممالک
این نویسنده اظهار کرد: ساختمان خانه سعیدالممالک در محل فعلی حسینیه بختیاریها قرار داشته؛ یعنی حسینیه بختیاریها همان ساختمان معروف سعیدالممالک است.
افشاری در پایان سخنانش افزود: علاقهمندان میتوانند برای آگاهی از جزئیات بیشتر درباره ویژگیهای این خانه و فضای میهمانخانه آن، به کتاب منتشرشده در این زمینه مراجعه کنند.
