با وجود اینکه برخی خانه‌های ورزش روستایی در استان همدان تجهیز شده‌اند، اما بررسی تصادفی سه روستای پُرجمعیت استان نشان می‌دهد چالش ورزش روستایی هنوز از زمین و زیرساخت آغاز می‌شود و کمبود مربی، روشنایی و مسیر استعدادیابی نیز مانع بهره‌مندی کامل روستاییان از امکانات ورزشی است.
ورزش روستایی تنها به معنای داشتن یک زمین فوتبال یا چند وسیله ورزشی در گوشه‌ای از یک روستا نیست؛ دسترسی واقعی مردم به ورزش زمانی محقق می‌شود که زیرساخت مناسب، تجهیزات، مربی، امکان استفاده مستمر، برنامه‌های ورزشی و مسیری برای شناسایی و پرورش استعدادها، در کنار یکدیگر قرار گیرند.
در سال‌های اخیر تجهیز خانه‌های ورزش روستایی یکی از برنامه‌های هیئت ورزش‌های روستایی و عشایری استان همدان بوده است. براساس اعلام این هیئت، در سال 1404 تعداد 35 خانه ورزش روستایی تجهیز شده و مجموع خانه‌های ورزش تجهیزشده در استان به حدود 150 مورد رسیده است.
بااین‌حال، بررسی وضعیت سه روستای بالای یک‌هزار نفر جمعیت در استان نشان می‌دهد شرایط موجود در روستاها یکسان نیست و همچنان فاصله‌ای میان تجهیز و دسترسی واقعی به ورزش، وجود دارد.
* در «دینارآباد» حتی زمین هم وجود ندارد
در روستای دینارآباد با حدود دو هزار و 416 نفر جمعیت، هنوز ابتدایی‌ترین زیرساخت یعنی زمین ورزشی، وجود ندارد.
دهیار روستا با اشاره به وضعیت امکانات ورزشی دینارآباد، گفت: امکانات موجود عملاً به یک میز تنیس و یک میز فوتبال‌ دستی محدود شده است؛ وسایلی که حتی برای آن‌ها فضای مستقلی وجود ندارد و در نمازخانه مدرسه قرار گرفته‌اند.
به گفته وی، مردم عادی نیز امکان استفاده از امکانات ورزشی مناسب در روستا را ندارند، چراکه دینارآباد فاقد زمین و فضای ورزشی مناسب است.
مشکل اما فقط نبود اعتبار برای ساخت یک فضای ورزشی نیست؛ مسئله اصلی، تأمین زمین است. دهیاری زمین مناسبی در اختیار ندارد و زمین‌های دولتی نیز برای احداث فضای ورزشی در روستا، موجود نیستند.
از سوی دیگر، زمین‌های شخصی برای روستاییان ارزش اقتصادی دارد و نمی‌توان انتظار داشت مالکان زمین خود را به‌صورت رایگان در اختیار پروژه‌های ورزشی قرار دهند؛ موضوعی که به گفته دهیار، یکی از موانع جدی ایجاد زیرساخت ورزشی در این روستا است.
این مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که تجربه‌های گذشته نیز اعتماد مردم به واگذاری زمین را کاهش داده است. دهیار دینارآباد با اشاره به تجربه واگذاری زمینی به ارگان دولتی در سال‌های گذشته و عدم انجام کار، معتقد است که چنین تجربه‌هایی باعث شده مردم نسبت به واگذاری زمین برای ایجاد زیرساخت‌های عمومی با احتیاط بیشتری برخورد کنند.
بنابراین دینارآباد با وجود جمعیتی بیش از دو هزار نفر، هنوز در نقطه‌ای قرار دارد که برای رسیدن به ورزش سازمان‌یافته، ابتدا باید مسئله زمین و فضای ورزشی خود را حل کند.
* در «ده‌نو علی‌آباد» استفاده کامل از امکانات امکان‌پذیر نیست
مردم در روستای ده‌نو علی‌آباد با جمعیتی بیش از یک‌هزار و 200 نفر، تنها از یک زمین چمن مصنوعی برخوردار هستند.
این زمین مورد استفاده کودکان، نوجوانان و جوانان قرار می‌گیرد، اما وجود زمین به معنای برطرف شدن تمام مشکلات نیست.
نخستین مشکل، نبود روشنایی است؛ به همین دلیل زمین چمن در ساعات شب امکان استفاده ندارد و عمده فعالیت آن به ساعات روز و به‌ویژه ساعات پایانی روز، محدود می‌شود.
روباز بودن زمین نیز مسئله دیگری است؛ قرار گرفتن زمین در معرض آفتاب باعث شده استفاده از آن در ساعات گرم روز برای ورزشکاران دشوار باشد.
دهیار ده‌نو علی‌آباد در کنار این مشکلات، نبود مربی را یکی از جدی‌ترین کمبودهای روستا می‌داند؛ مسئله‌ای که فقط به آموزش تکنیک‌های ورزشی محدود نمی‌شود.
به گفته وی، وقتی مربی در روستا حضور نداشته باشد، کودکان و نوجوانان حتی اصول اولیه ورزش، گرم کردن و نحوه صحیح فعالیت ورزشی را نیز به‌صورت اصولی فرا نمی‌گیرند و مهم‌تر از آن، استعدادهای ورزشی هم به شکل مناسبی شناسایی نمی‌شوند.
این دهیار تأکید کرد: در روستا استعدادهای ورزشی وجود دارد، اما نبود مربی باعث شده بخشی از این ظرفیت بدون شناسایی و هدایت، باقی بماند.
ده‌نو علی‌آباد یک باشگاه ورزشی رزمی نیز دارد که توسط یکی از جوانان روستا راه‌اندازی شده و مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ اما به اعتقاد دهیار، برای پاسخگویی به نیاز همه گروه‌های سنی و افزایش مشارکت ورزشی، به‌ویژه برای بانوان، یک سالن ورزشی چندمنظوره ضروری است.
وی معتقد است: چنین سالنی می‌تواند امکان استفاده هم‌زمان گروه‌های مختلف ازجمله زنان، جوانان و سایر رده‌های سنی را فراهم کند و بستری مناسب‌تر برای آموزش و استعدادیابی باشد.
* «در حسین‌آباد شاملو»، حلقه استعدادیابی گمشده است
روستای حسین‌آباد شاملو با حدود دو هزار و 363 نفر جمعیت، از دو سالن ورزشی، یک زمین چمن و سالن بدنسازی برخوردار است.
به گفته دهیار، این امکانات به‌صورت روزانه فعال هستند و مردم از آن‌ها استفاده می‌کنند. سالن بدنسازی نیز مورد استفاده بانوان قرار دارد و دختران و زنان روستا در ساعات مشخص از این ظرفیت بهره می‌برند.
اما حتی در روستایی که ازنظر زیرساخت ورزشی وضعیت مطلوب‌تری دارد، یک مشکل مهم همچنان پابرجا است: استعدادیابی و هدایت استعدادها.
دهیار حسین‌آباد شاملو معتقد است: مسیر مشخصی برای شناسایی استعدادهای ورزشی و معرفی آن‌ها به سطوح بالاتر وجود ندارد و اگر نوجوان یا جوانی استعداد خاصی داشته باشد، درنهایت باید خودش برای ادامه مسیر اقدام کند.
به این ترتیب، سه روستا سه تصویر متفاوت از ورزش روستایی ارائه می‌کنند.
برای بررسی و واکاوی این موضوع و روشن شدن مسئولیت دستگاه‌های متولی، با رئیس هیئت ورزش‌های روستایی و عشایری استان همدان به گفت‌وگو پرداخته‌ایم:
سعید کتابی با تأکید بر اینکه هیئت ورزش‌های روستایی و عشایری مسئول ساخت‌وساز فضاهای ورزشی نیست، گفت: هیئت در حوزه ساخت سالن یا ایجاد زمین ورزشی ورود نمی‌کند و اعتبار و وظیفه آن در این بخش تعریف نشده است.
وی توضیح داد: مسئولیت ساخت سالن‌های ورزشی و ایجاد زیرساخت‌های ورزشی روستایی برعهده اداره‌ کل ورزش و جوانان است و هیئت ورزش‌های روستایی تنها در حوزه خانه‌های ورزش، وظیفه تجهیز مکان‌های آماده را برعهده دارد.
کتابی افزود: روستاهایی که یک مکان مناسب با مالکیت مشخص در اختیار داشته باشند، می‌توانند برای تجهیز خانه ورزش معرفی شوند؛ این مکان الزامی ندارد که ساختمانی جدید باشد و می‌تواند یک حمام قدیمی و بی‌استفاده، ساختمان خالی در کنار دهیاری یا بخشی از یک فضای عمومی مانند زیرزمین مسجد باشد.
وی تأکید کرد: مکان باید عمومی و مالکیت آن مشخص باشد که پس از معرفی و تأیید، تجهیزات ورزشی در اختیار روستا قرار می‌گیرد.
رئیس هیئت ورزش‌های روستایی و عشایری استان همدان همچنین از تجهیز 35 خانه ورزش روستایی در سال 1404 خبر داد و گفت: با احتساب اقدامات سال‌های گذشته، مجموع خانه‌های ورزش تجهیزشده در استان به حدود 150 مورد رسیده است.
کتابی درباره اولویت‌بندی خانه‌های ورزش نیز این‌گونه توضیح داد: روستاهای فاقد سالن و سایر زیرساخت‌های ورزشی در اولویت قرار دارند و انتخاب روستاها با هماهنگی هیئت‌های شهرستانی و ادارات ورزش و جوانان انجام می‌شود.
وی گفت: بنابراین، خانه ورزش در ساختار فعلی بیشتر به‌عنوان راهکاری برای تأمین حداقل تجهیزات ورزشی در روستاهایی تعریف شده است که امکان ایجاد فضای بزرگ‌تر ورزشی در آن‌ها وجود ندارد یا هنوز از زیرساخت‌های اصلی برخوردار نشده‌اند.
اما اگر هیئت ورزش‌های روستایی مسئول ساخت‌وساز نیست، تکلیف روستاهایی که مانند دینارآباد حتی زمین ورزشی ندارند، چیست؟
معاون توسعه ورزش اداره‌ کل ورزش و جوانان استان همدان در پاسخ به این پرسش این‌گونه توضیح داد: برای اجرای پروژه‌های جدید، روستا باید زمین مناسب معرفی کند و بخشی از فرایند آماده‌سازی پروژه را نیز پیش ببرد.
یوسف خدرویسی با اشاره به سازوکار اجرای پروژه‌های جدید، اظهار کرد: یکی از اولویت‌ها، واگذاری زمین مناسب با کاربری ورزشی از سوی روستا است و در پروژه‌های جدید نیز روستا باید بخشی از کار را انجام دهد تا اداره‌ کل بتواند ادامه پروژه را دنبال کند.
به گفته وی، زمین معرفی‌شده باید شرایط لازم و کاربری ورزشی داشته باشد و مراحل قانونی واگذاری نیز طی شود.
خدرویسی درباره مبنای اولویت‌بندی پروژه‌های ورزشی روستایی نیز به جمعیت و میزان برخورداری روستا از امکانات ورزشی اشاره کرد و توضیح داد: روستاهایی که نیاز بیشتری داشته باشند و از زیرساخت‌های کمتری برخوردار باشند، در فرایند اولویت‌بندی مورد توجه قرار می‌گیرند.
این توضیحات درحالی داده شد که یکی از مسائل اصلی مطرح‌شده از سوی دهیار دینارآباد، دقیقاً نبود زمین مناسب برای اجرای پروژه ورزشی است؛ مسئله‌ای که نشان می‌دهد پیش‌نیاز اجرای پروژه‌های جدید در برخی روستاها، خود به یک چالش جدی تبدیل شده است.
* آموزش مربی؛ حلقه‌ مفقوده ورزش روستایی
خدرویسی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به مسئله کمبود مربی در روستاها اشاره کرد و از ظرفیت آموزش و برگزاری دوره‌های مربی‌گری برای علاقه‌مندان روستایی، خبر داد.
به گفته معاون توسعه ورزش اداره‌ کل ورزش و جوانان استان همدان، اگر افراد علاقه‌مند در روستاها معرفی شوند، امکان حضور آنان در دوره‌های مربی‌گری وجود دارد و روستاها می‌توانند از این ظرفیت برای تربیت نیروهای بومی، استفاده کنند.
وی توضیح داد: حتی می‌توان افراد علاقه‌مند از میان زنان و مردان روستا را برای شرکت در دوره‌های آموزشی معرفی کرد و درصورت هماهنگی با مسئولان مربوطه، محدودیتی برای استفاده از این ظرفیت وجود ندارد.
این موضوع می‌تواند بخشی از مشکل مطرح‌شده از سوی دهیار ده‌نو علی‌آباد را پاسخ دهد؛ روستایی که زمین ورزشی دارد، اما به گفته دهیار، نبود مربی باعث شده هم آموزش اصولی ورزش و هم استعدادیابی کودکان و نوجوانان، با مشکل مواجه شود.
* تجهیز خانه ورزش روستا کافی نیست
آنچه از وضعیت این سه روستای پُرجمعیت استان به‌دست می‌آید، نشان می‌دهد فاصله بین وجود امکانات ورزشی و دسترسی واقعی مردم به ورزش، همچنان قابل توجه است؛ فاصله‌ای که در یک روستا با نبود حتی یک زمین ورزشی، در روستایی دیگر با کمبود مربی و روشنایی و در روستایی دیگر با نبود سازوکار استعدادیابی، خود را نشان می‌دهد.
در چنین شرایطی، نمی‌توان صرف تجهیز خانه‌های ورزش یا ایجاد چند زمین چمن را به‌عنوان پایان مسئله ورزش روستایی تلقی کرد. وقتی روستایی مانند دینارآباد با بیش از دو هزار و 400 نفر جمعیت هنوز فضای ورزشی ندارد، پرسش اصلی این است که مسئولیت ایجاد زیرساخت برای چنین جمعیتی برعهده چه نهادی بوده و چرا تأمین زمین باید به مانعی برای برخورداری مردم از حق دسترسی به ورزش تبدیل شود؟
واقعیت این است که زمین برای یک خانواده روستایی در بسیاری از موارد، یک دارایی اقتصادی و بخشی از سرمایه خانواده است؛ بنابراین نمی‌توان بدون درنظر گرفتن ارزش اقتصادی زمین و شرایط معیشتی مردم، انتظار داشت مالکان زمین خود را رایگان در اختیار پروژه‌های ورزشی قرار دهند.
از سوی دیگر، اگر واگذاری زمین به‌عنوان پیش‌شرط اجرای پروژه‌های ورزشی مطرح است، انتظار می‌رود دستگاه متولی برای روستاهایی که زمین مناسب در اختیار ندارند نیز راهکار مشخصی داشته باشد؛ چراکه در غیر این صورت، روستاهایی که از ابتدا از زیرساخت محروم بوده‌اند، ممکن است دقیقاً به‌دلیل نداشتن زمین، از دریافت زیرساخت نیز عقب بمانند.
در این میان، نمی‌توان بار توسعه ورزش روستایی را به‌تنهایی بر دوش دهیاری‌ها و مردم گذاشت. دهیاری یک روستا با منابع محدود، چگونه باید زمینی را که برای یک خانواده ارزش اقتصادی دارد، تأمین کند و هم‌زمان سهم مورد انتظار برای پیشرفت پروژه را نیز فراهم آورد؟ اگر هدف، تحقق عدالت ورزشی است، باید متناسب با شرایط اقتصادی و امکانات هر روستا، راهکارهای اجرایی و حمایتی نیز پیش‌بینی شود.
تجهیز 35 خانه ورزش روستایی در سال 1404 و رسیدن مجموع خانه‌های تجهیزشده استان به حدود 150 مورد، اقدامی مثبت است؛ اما این اقدامات زمانی می‌توانند اثر واقعی خود را نشان دهند که روستاییان امکان استفاده مستمر و برابر از ورزش را داشته باشند.
روستاهای پُرجمعیت نباید صرفاً به‌دلیل نداشتن زمین یا محدودیت منابع دهیاری، از حق برخورداری از زیرساخت ورزشی محروم بمانند. اگر قرار است ورزش روستایی توسعه پیدا کند، لازم است نگاه به این حوزه از تجهیز چند خانه ورزش فراتر رفته و تأمین زمین، ساخت فضا، روشنایی، مربی، استعدادیابی و امکان استفاده بانوان و گروه‌های مختلف سنی، همگی در یک برنامه جامع دیده شوند.
درنهایت اگر ورزش برای روستاییان یک حق عمومی است، تأمین زیرساخت آن نیز نمی‌تواند صرفاً به توان مالی مردم و امکان واگذاری زمین شخصی آن‌ها وابسته باشد؛ انتظار می‌رود دستگاه‌های متولی برای روستاهایی که امروز حتی یک زمین ورزشی ندارند، راهکاری عملی ارائه کنند تا کمبود زمین به معنای محرومیت دائمی از ورزش نباشد.

صبا اسدی