ارسباران از جاهای دیدنی استان آذربایجان شرقی است که با چشم‌اندازهای طبیعی و خارق‌العاده و نیز آثار تاریخی ارزشمند، یکی از مناطق محبوب گردشگری در شمال غربی ایران محسوب می‌شود. البته نباید از این نکته غافل شد که این منطقه‌ زیبای کوهستانی و جنگلی نسبت به سایر مناطق جنگلی در شمال کشور، ناشناخته‌تر مانده و بسیار کمتر به آن پرداخته شده است.
همچنین نباید شباهت ساختاری جنگل ارسباران را با جنگل‌های شمالی کشور که از نوع ساختار هیرکانی است، نادیده گرفت. با تمام این اوصاف، این منطقه جنگلی، سالانه میزبان جمع بسیاری از گردشگران و مسافران از سراسر ایران و جهان است که برای تماشای دیدنی‌های شگفت‌انگیز طبیعی آن و نیز بازدید از آثار تاریخی این منطقه‌ زیبا، به آذربایجان شرقی سفر می‌کنند.
   جنگل ارسباران کجاست؟
جنگل‌های ارسباران با 130 هزار هکتار وسعت در کناره جنوبی رود ارس و در شمال استان‌ آذربایجان شرقی واقع شده است و یکی از زیباترین مناطق شمال غرب کشور به‌حساب می‌آید. در گذشته ارسباران به‌ محدوده وسیعی از رود ارس حد فاصل جلفا تا مغان و کوه‌های سبلان، بزقوش و سهند گفته می‌شد، اما درحال حاضر ‌بنا بر دلایل مختلف مثل تخریب جنگل و موارد این‌چنینی، جنگل ارسباران به مرزهای شهرستان کلبیر، ورزقان و اهر محدود شده است.
«ارسباران»، «قره‌داغ»، «آرازبار» و «قراچه‌داغ»، نام‌های منطقه‌ای کوهستانی و جنگلی در بخش شمالی استان آذربایجان شرقی است که می‌توان آن‌ها را در گروه برترین مقاصد گردشگری طبیعی در کشور قرار داد. این سرزمین بسیار زیبا، بهره‌مند از چشم‌اندازهایی خارق‌العاده، طبیعتی بکر و دست‌نخورده و دیدنی‌هایی مجذوب‌کننده است که مسافران و گردشگران را هنگام حضور در این منطقه با حیرت و شگفتی روبه‌رو می‌کند.
جالب است بدانید که بیش از 70 هزار هکتار از اراضی ارسباران به‌عنوان «ذخیره‌گاه زیست‌کره»، در یونسکو به ثبت رسیده است. یونسکو کوهستان‌های قفقازی ایران در نزدیکی مرز با کشور جمهوری آذربایجان و ارمنستان را ذخیره‌گاه زیست‌کره عنوان کرده است. درواقع این محدوده بین مناطق خزری، مدیترانه‌ای، قفقازی، کوه‌های مرتفع با بلندایی بالغ‌بر دو هزار و 200 متر، دشت‌های نیمه‌خشک، مراتع، جنگل‌ها، علفزارهای آلپی، چشمه‌ها و رودها قرار دارد.
سازمان یونسکو ارسباران را به‌عنوان زیست‌کره معرفی کرده است. این زیست‌کره علاوه‌بر اینکه تحت‌ تأثیر اقلیم مدیترانه‌ای قرار دارد، در شعاع اقلیم‌های خزری و قفقازی نیز واقع شده است و چون ارتفاع زیادی دارد، آب‌وهوای متفاوتی در آن حاکم است. براساس میانگینی 20 ساله که از میزان بارش شهرستان کلیبر به‌دست آمده، در این منطقه سالانه 461 میلی‌متر بارش وجود دارد که اغلب آن نیز به‌صورت برف است و همین موضوع باعث می‌شود که جویبارهای مختلفی در منطقه‌ ایجاد شده و به‌رودخانه ارس بریزند. گفتنی است که بخشی از تغذیه آبی این منطقه نیز مربوط به مه‌-‌بارش بوده که براساس آن توده‌ای مرطوب روی بخشی از منطقه حاکم می‌شود.
   پیشینه تاریخی جنگل ارسباران
جنگل ارسباران تا پیش از این نام‌های مختلفی را به‌ خود دیده است که دراین‌بین می‌توان به ارسبار، آرازبار، قره‌داغ یا قراچه‌داغ اشاره کرد؛ همان‌طور که از این نام‌ها می‌توان دریافت، اساس نام‌گذاری این منطقه روی رودخانه ارس (آراز) و کوه قره‌داغ بوده است. علاوه‌بر مناظر زیبا، طبیعت بکر و حیوانات مختلف، در ارسباران شاهد تاریخی نسبتاً طولانی هستیم و آثار به‌جامانده نیز حکایت از این موضوع دارند. البته فعلاً اطلاعات تاریخی دقیقی درخصوص این منطقه ارائه نشده است و برای پی بردن به‌ تاریخ آن باید از طریق شهرهای اطرافش یا همان اهر و کلیبر وارد عمل شد.
یاقوت حموی حدود 800 سال پیش منطقه مذکور را جایی بین آذربایجان و اران معرفی می‌کند که بابک خرمدین در آن علیه معتصم شورش کرد. به‌ گفته وی در این منطقه انارهایی با زیبایی بی‌نظیر، انجیر و انگور به‌عمل می‌آید که مردم محلی آن‌ها را در تنور خشک می‌کنند. زیرا به‌دلیل لایه ضخیمی از ابر که اغلب اوقات در منطقه وجود دارد، امکان خشک کردن این میوه‌ها زیر نور خورشید وجود ندارد!
قره‌داغ مکتبی در زمینه موسیقی سنتی دارد که عاشیق‌های (نوازدگان این منطقه) آن بیشتر هماهنگی با طبیعت ویژه قره‌داغ پیدا کرده‌اند.
   پوشش گیاهی و جانوری جنگل ارسباران
ارسباران درحال حاضر به‌عنوان پارک ملی شناخته می‌شود و تنوع جانوری زیادی نیز در آن وجود دارد. اما باید توجه داشت که این منطقه به‌دلیل شکنندگی و چشم‌اندازهای بکر در سال 1350 و 1352، به‌عنوان ‌منطقه ممنوعه و سپس منطقه حفاظت‌شده، تحت حفاظت و نظارت اعلام شد. 220 گونه پرنده، 38 گونه خزنده، پنج گونه دوزیست، 48 گونه پستاندار و 22 گونه ماهی در این منطقه زندگی می‌کنند که از پستانداران جنگل ارسباران می‌توان به کَل، بز، گراز، خرس قهوه‌ای، وشق (سیاه‌گوش) و پلنگ اشاره کرد.
مرغ قفقازی سیاه یا همان قره خروس قفقازی، کبک، دراج، قرقاول، پرندگان شکاری مختلف و تعداد بی‌شماری پرنده آبزی و خشکی‌زی ازجمله پرندگان این منطقه هستند. یکی از اصلی‌ترین مأموریت‌های پارک ملی ارسباران حفاظت و احیای نسل مارال (نوعی آهو) است. در همین جهت چندی پیش هفت رأس مارال از پارک ملی گلستان به‌ این منطقه انتقال یافت و در زمینی به‌وسعت هفت هکتار در مرکز تحقیقاتی اینالو رها شدند.
در کنار تنوع جانوری منطقه ارسباران، این منطقه از تنوع گیاهی زیادی نیز بهره می‌برد. از درختان این منطقه می‌توان به بلوط، کیکم، سماق، زرشک، انار وحشی، سیب وحشی، گلابی وحشی و بوته‌های تمشک و زغال‌اخته اشاره کرد. میوه بومی این جنگل نیز قره‌قات نام دارد که میوه‌ای ترش‌مزه است و هر بوته آن در سال سه تا چهار کیلو میوه می‌دهد و میوه‌های آن نیز در اواسط تابستان می‌رسند. در کنار درختان مختلف، ارسباران دارای تنوع گیاهی و قارچی بالایی است و گفتنی می‌شود که از دو هزار و 400 گونه‌ گیاهی که در آذربایجان یافت شده، حدود یک‌هزار و 400 گونه آن مربوط به جنگل‌های ارسباران هستند.
تنوع قارچ‌های شناسایی‌شده در این منطقه نیز 250 گونه بوده است. قارچ دنبلان که نوع سیاه و سفید آن قیمت بالایی دارد، به‌‌وفور در بیشه‌های ارسباران و به‌خصوص در نزدیکی روستای دریلو یافت می‌شود. گفتنی است که قارچ دنبلان نوعی قارچ زیرزمینی است و واژه دنبلان نیز در ترکی به‌معنای «متورم» یا «بالا آمده» است و از آنجایی که این قارچ در زمان رشد، خاک روی خود را بالا می‌برد، افراد از این نشانه قارچ مذکور را پیدا می‌کنند؛ این نام برای این نوع از قارچ حکایت از قدمت استفاده غذایی آن دارد.
در این منطقه 15 درصد از گونه‌های گیاهی کشور وجود دارد و 46 درصد از آن‌ها کاربرد دارویی دارند و 20 درصد زینتی و 17 درصد تغذیه‌ای هستند. در این بین 28 درصد از گیاهان این منطقه را علوفه تشکیل می‌دهند و 10 درصد از این میزان گیاهان حفاظت‌شده را شامل می‌شوند و پنج درصد نیز گیاهان صنعتی هستند.
   درختان جنگل ارسباران
درختان این جنگل پهن‌برگ و مخلوط به چیزی بین حالت نم‌پسند جنگل‌های شمال و نیمه‌خشکی‌پسند استپ‌ها و جنگل‌های زاگرس است. نمونه درختان آن کرب، داغداغان، زبان گنجشک، اوری، سماق، بلوط، گیلاس وحشی، افراه و غیره است. سماق یکی دیگر از درختان این محل به‌حساب می‌آید که بیشتر در بخش هوراند اهر می‌روید و روستاییان طی مراسمی با نام جشن برداشت سماق، میوه‌های رسیده سماق را می‌چینند و پس از خشک کردن، آن‌ها را آسیاب کرده و برای مصارف خوراکی و رنگرزی استفاده می‌کنند.
ارسباران صرف نظر از جاذبه‌های شکارگاهی، اقتصادی، اجتماعی‌ و فرهنگی، به‌دلیل وجود گونه‌های گیاهی و جانوری کمیاب، چشم‌اندازهای بکر و وسیع و شکنندگی و آسیب‌پذیری بالای خود در سال‌های ‪ 1350‬و ‪ 1352‬شمسی ابتدا به‌عنوان منطقه ممنوعه و سپس منطقه حفاظت‌شده تحت حفاظت و نظارت اعلام شد.
   جاهای دیدنی ارسباران
منطقه‌ ارسباران دارای آثار تاریخی ارزشمندی است که مسافران و گردشگران برای بازدید آن به این منطقه‌ گردشگری و تفریحی سفر می‌کنند که ازجمله این بناهای تاریخی و کهن می‌توان به «دژ طوماسیاش»، «کلیسای نازینی» و «قلعه بابک»، اشاره کرد.
در منطقه‌ کوهستانی ارسباران، ییلاق‌های فراوانی وجود دارد که از ویژگی‌ها و خصوصیات ارزنده در این ناحیه به‌شمار می‌رود. حضور این ییلاق‌ها نه‌تنها منطقه را برخوردار از مناظری زیبا، چشم‌نواز و تماشایی کرده است، بلکه بستری مناسب و ایده‌آل برای آشنایی با فرهنگ مردم عشایر در این سرزمین به‌وجود آورده است. «ییلاق ایل بسطاملو» یکی از این ییلاقات بوده که در حد فاصل مراتع روستاهای شجاع‌آباد و قلعه‌ بابک یا قلعه بذ قرار دارد. همچنین از دیگر ییلاقات می‌توان به کوه‌های روستای علی‌آباد یا کلیبر، چپرلی و آقداش اشاره کرد که بسیار تماشایی و زیبا است.
از دیگر جاذبه‌های گردشگری در منطقه‌ ارسباران، چشمه‌های آب معدنی گرم و چشمه‌های سرد است که خوشبختانه محبوبیت بسیاری در بین گردشگران و مسافران کسب کرده است. «تأسیسات آب‌درمانی کلیبر»، یکی از مشهورترین مجتمع‌‌های آب‌درمانی در کشور است که در فاصله‌ کمی از روستای متاللی قرار دارد.
   ییلاقات ارسباران
ییلاق‌های نسبتاً زیادی در منطقه ارسباران وجود دارند که دراین‌بین می‌توان به‌ ییلاق ایل بسطاملو اشاره کرد. در این منطقه حدود 23 هزار و 500 کوچ‌نشین زندگی می‌کنند و گفتنی است که به‌دلیل ارتفاع زیادی که این منطقه دارد، در روزهای گرم تابستانی نیز هوای منطقه تاحدودی خنک است و شب‌ها باید از لباس گرم و پتو در جنگل‌های ارسباران استفاده کرد و گردشگران پیش از سفر به‌این منطقه باید این موضوع را مد نظر قرار دهند و تجهیزات مناسبی را با خود به‌ همراه بیاورند.