عضو هیئت علمی پژوهشکده آبخیزداری کشور، «نشتی‌یابی هوشمند» را راهکار کلیدی برای نجات شبکه‌های آب از بحران هدررفت دانست و گفت: نوسازی زیرساخت‌ها و به‌کارگیری فناوری‌های نوین بسیار کم‌هزینه‌تر از اجرای پروژه‌های جدید تأمین آب است، دیگر زمان آن رسیده که شبکه‌های آب به سامانه‌های هوشمند پایش و تشخیص خودکار نشتی مجهز شوند.

بحران آب در ایران دیگر تنها نتیجه کاهش بارندگی و تداوم خشک‌سالی نیست؛ کارشناسان بر این باورند که بخشی از این بحران، حاصل فرسودگی شبکه‌های انتقال و توزیع و هدررفت آبی است که با صرف هزینه‌های فراوان تولید، تصفیه و منتقل می‌شود اما پیش از رسیدن به دست مصرف‌کننده از بین می‌رود. در شرایطی که هر مترمکعب آب شرب با صرف سرمایه‌های سنگین اقتصادی و زیست‌محیطی تأمین می‌شود، کاهش هدررفت آن به اندازه توسعه منابع جدید اهمیت پیدا کرده است. به‌طور نمونه در حال حاضر استان همدان همچنان با محدودیت منابع آبی و ضرورت مدیریت بهینه مصرف روبه‌روست، بر این اساس کاهش هدررفت آب در شبکه‌های انتقال و توزیع به یکی از مهم‌ترین راهکارهای عبور از تنش آبی تبدیل شده است.
در همین راستا، شرکت آب و فاضلاب استان همدان اعلام کرده که طی ماه‌های اخیر با اجرای عملیات گسترده نشتی‌یابی، از هدررفت ده‌ها لیتر آب در هر ثانیه جلوگیری شده؛ اقدامی که نشان می‌دهد مدیریت شبکه، اگر به‌صورت مستمر و هوشمند دنبال شود، می‌تواند نقش مهمی در کاهش تنش آبی داشته باشد.
پس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا با عضو هیئت‌علمی پژوهشکده آبخیزداری کشور، گفت‌وگویی ترتیب دهیم تا ضمن تشریح مهم‌ترین چالش‌های شبکه‌های آب شهری، لزوم عبور از مدیریت مقطعی و حرکت به سمت مدیریت علمی، داده‌محور و هوشمند را بررسی کند که در ادامه می‌خوانید:
*هدررفت آب؛ یکی از مهم‌ترین ضعف‌های شبکه‌های آب کشور
میرمسعود خیرخواه زرکش، با اشاره به وضعیت شبکه‌های آب کشور، هدررفت آب در مسیرهای انتقال و توزیع را یکی از نقاط ضعف اساسی و چالش‌های دیرینه این بخش دانست و گفت: میزان پرت آب در شبکه‌های شهری در سطح جهان معمولاً بین چهار تا پنج درصد است که قابل قبول تلقی می‌شود، اما فراتر از این رقم، نشانه وجود اشکال در شبکه یا ضعف در مدیریت بهره‌برداری است.
وی با ابراز نگرانی از وضعیت موجود افزود: متأسفانه در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران، ازجمله تهران، میزان هدررفت آب بسیار فراتر از استانداردهای جهانی است؛ در حالی که برای تولید و انتقال این آب، هزینه‌های سنگینی پرداخت می‌شود.
وی در ادامه توضیح داد: تأمین آب شرب مستلزم سرمایه‌گذاری‌های عظیمی در زمینه‌های مختلف ازجمله احداث سدها، خطوط انتقال، تصفیه‌خانه‌ها و ایستگاه‌های پمپاژ است. وقتی این آب پس از طی مسیر پرهزینه و صرف انرژی و تجهیزات زیاد، در شبکه‌های فرسوده از طریق نشتی از بین می‌رود، در حقیقت با از دست رفتن سرمایه‌های ملی روبرو هستیم. از این رو، جلوگیری از هدررفت آب، فراتر از یک ضرورت محیط‌زیستی، اقدامی برای حفاظت از دارایی‌های کشور است.
*نوسازی شبکه هزینه دارد، اما سود آن بیشتر است
این پژوهشگر حوزه آب تعویض خطوط انتقال و بازسازی شبکه‌های فرسوده به‌ویژه در کلان‌شهرها را یک سرمایه‌گذاری اقتصادی بلندمدت دانست و گفت: اگرچه این اقدامات هزینه‌های اولیه بالایی دارند، اما در سال‌های پیش‌رو از طریق کاهش هدررفت آب، تقلیل هزینه‌های تعمیرات و صرفه‌جویی در انرژی، نه‌تنها هزینه‌ها بازمی‌گردد، بلکه نیاز به توسعه منابع جدید نیز کاهش می‌یابد.
خیرخواه زرکش با انتقاد از رویکردهای مقطعی در مدیریت منابع آبی، افزود: مشکل اصلی این است که اغلب پس از وقوع بحران و شکستگی لوله‌ها به سراغ تعمیرات می‌رویم و پس از رفع آن نقطه، شبکه تا بحران بعدی به حال خود رها می‌شود. این در حالی است که مدیریت شبکه باید بر پایه پایش مستمر و نگهداری پیشگیرانه باشد تا ایرادات پیش از تبدیل شدن به بحران، شناسایی و مرتفع شوند.
وی با یادآوری استانداردهای جهانی، بار دیگر بر ضرورت اصلاح ساختار شبکه تأکید کرد و گفت: پرت چهار تا پنج درصدی در شبکه‌های شهری طبیعی است، اما ارقام بالاتر از آن، زنگ خطری جدی است که نشان‌دهنده فرسودگی شبکه و ضعف در مدیریت نگهداری است و نیازمند برنامه‌ریزی فوری برای اصلاح زیرساخت‌هاست.
*اصلاح شبکه، اقتصادی‌تر از ساخت منابع جدید
خیرخواه زرکش با بیان اینکه اصلاح شبکه‌های فرسوده از بسیاری از پروژه‌های توسعه منابع جدید، توجیه اقتصادی بالاتری دارد، اظهار کرد: جلوگیری از هدررفت آب، در عمل معادل تولید آب جدید است، اما با هزینه‌ای به‌مراتب کمتر.
وی در تشریح مبنای این مقایسه گفت: برای درک بهتر این موضوع، باید هزینه واقعیِ آبِ ازدست‌رفته را محاسبه کرد؛ هزینه‌ای که فراتر از حجمِ هدررفته است و شامل انرژی مصرفی، هزینه‌های انتقال، تصفیه و یارانه‌های دولتی می‌شود. زمانی که ارزش واقعی این اتلاف با هزینه‌های سنگینِ تأمین آبِ جدید مقایسه شود، اهمیت سرمایه‌گذاری در بهسازی شبکه بیش از پیش روشن خواهد شد.
این کارشناس منابع آب، «داده‌محوری» را لازمه مدیریت علمی خواند و افزود: در شبکه‌های مدرن، پایش مستمر پارامترهایی نظیر عمر لوله‌ها، افت فشار و میزان جریان ورودی و خروجی، به کارشناسان این امکان را می‌دهد که نقاط نشت را پیش از آنکه به بحران تبدیل شوند، شناسایی و ترمیم کنند. در واقع، مدیریتِ پیشگیرانه به جای مدیریتِ بحران، تنها از طریق دسترسی به اطلاعات دقیق و به‌روز میسر است.
*فناوری‌های هوشمند، آینده مدیریت آب
خیرخواه زرکش بر ضرورت گذار از روش‌های سنتی به فناوری‌های نوین تأکید کرد و گفت: دیگر زمان آن رسیده که شبکه‌های آب به سامانه‌های هوشمند پایش، مدیریت فشار و تشخیص خودکار نشتی مجهز شوند. در کشورهای پیشرفته، کوچک‌ترین تغییر در فشار یا دبی آب به‌صورت لحظه‌ای ثبت می‌شود و کارشناسان پیش از وقوع شکستگی، از بروز مشکل مطلع می‌گردند.
وی با اشاره به اهمیت مدیریت فشار در پایداری شبکه، افزود: نوسانات فشار یکی از عوامل اصلی ایجاد شکستگی در خطوط انتقال و توزیع است و کنترل هوشمند آن، گامی حیاتی در کاهش هزینه‌های تعمیرات محسوب می‌شود.
این کارشناس منابع آب، در کنار نقش فناوری، بر اهمیت «مشارکت اجتماعی» نیز تأکید کرد و گفت: شهروندان می‌توانند با آموزش‌های لازم و گزارش سریع نشت‌ها، بخش بزرگی از هدررفت آب را در همان ساعات اولیه کنترل کنند. با توجه به اثربخشی برنامه‌های آموزشی رسانه‌ای در سال‌های گذشته، تقویت این آموزش‌ها و آگاهی‌بخشی به مردم، باید در دستور کار جدی مدیریت قرار گیرد.
خیرخواه زرکش با ابراز اینکه ممکن است این اقدامات در ابتدا هزینه‌بر باشد، اما در بلندمدت هم از نظر اقتصادی و هم از نظر زیست‌محیطی کاملاً به‌صرفه خواهد بود تصریح کرد: اگر امروز برای اصلاح شبکه‌ها سرمایه‌گذاری نکنیم، فردا ناچار خواهیم شد چند برابر این هزینه را برای جبران خسارت‌های ناشی از هدررفت آب، فرسودگی شبکه و توسعه منابع جدید پرداخت کنیم.
مع‌الوصف اظهارات میرمسعود خیرخواه زرکش نشان می‌دهد که مدیریت بحران آب تنها با افزایش منابع تأمین آب امکان‌پذیر نیست؛ بلکه حفاظت از آب موجود، به همان اندازه اهمیت دارد. کاهش هدررفت، نوسازی شبکه‌های فرسوده، بهره‌گیری از فناوری‌های هوشمند، پایش مستمر و جلب مشارکت مردم، مجموعه اقداماتی هستند که می‌توانند با هزینه‌ای کمتر، اثربخشی بیشتری نسبت به بسیاری از پروژه‌های پرهزینه انتقال آب داشته باشند. در شرایطی که هر قطره آب ارزش اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی بالایی دارد، تغییر نگاه از مدیریت واکنشی به مدیریت پیشگیرانه، ضرورتی انکارناپذیر برای آینده منابع آب کشور و استان همدان است.

طاهره ترابی مهوش