توت‌فرنگی مریوان؛ محصولی سرآمد که سال‌ها نام کردستان را در بازارهای سراسر کشور پرآوازه کرده است، این روزها حال و روز خوشی ندارد. به گفته فعالان و توت‌فرنگی‌کاران این خطه، افزایش بی‌سابقه هزینه‌های تولید، نبود خرید تضمینی، جولان بی‌رویه واسطه‌ها، پرداخت نشدن به موقع مطالبات و ضعف در حمایت‌های دولتی، بسیاری از آن‌ها را از ادامه فعالیت دلسرد کرده است. کشت این محصول اکنون از یک فعالیت اقتصادی سودآور به قماری پرهزینه بدل شده؛ به گونه‌ای که سود اصلی آن به جیب دلالان سرازیر می‌شود و سهم کشاورز زحمت‌کش از آن، تنها انباشت بدهی و دغدغه آینده است.
توت‌فرنگی یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های کشاورزی شهرستان مریوان و از محصولات شاخص و برند استان کردستان به شمار می‌رود. شرایط اقلیمی مناسب این منطقه موجب شده است تا بخش قابل‌توجهی از کشاورزان بومی، معیشت و اقتصاد خانواده خود را از طریق تولید این محصول تأمین کنند. با این حال، وضعیت امروز مزارع توت‌فرنگی مریوان با تصویر زیبای جشنواره‌ها و آمارهای رسمی تولید، فاصله زیادی دارد. به منظور بررسی دقیق‌تر چالش‌های این حوزه، پای صحبت تولیدکنندگان این محصول نشسته‌ایم که مشروح آن در ادامه می‌آید.
یکی از تولیدکنندگان نشای توت‌فرنگی در مریوان که از سال 1394 در این حوزه فعال است، با اشاره به نابسامانی‌های چند سال اخیر در روند تولید این محصول اظهار کرد: عمده فعالیت ما بر تولید نشای توت‌فرنگی متمرکز است و در کنار آن، به صورت محدود به تولید خود محصول نیز می‌پردازیم. البته میزان تولید ما به طور مستقیم به شرایط زمین و سطح امکانات بستگی دارد؛ به ویژه آنکه بیشتر زمین‌های مورد استفاده در این بخش، استیجاری هستند و این موضوع محدودیت‌های زیادی را ایجاد می‌کند.
*تغییر الگوی کشت و ورود ارقام خارجی به مزارع مریوان
حیدر اژدری در خصوص تغییر ارقام مورد کشت در سال‌های اخیر توضیح داد: در گذشته بیشتر ارقام «پاوس»، «پاروس» و «کاورا» در این منطقه کشت می‌شد، اما طی چهار تا پنج سال اخیر، ارقام خارجی جدیدی وارد بازار شده‌اند که متناسب با نیاز مشتریان و تقاضای بازار مصرف، در مزارع مورد استفاده قرار می‌گیرند.
وی وضعیت کنونی تولید توت‌فرنگی را نامناسب ارزیابی کرد و افزود: در حال حاضر شرایط به گونه‌ای رقم خورده است که کشاورزان حتی پیش از آغاز فصل کشت، دغدغه و نگرانی شدیدی بابت بازار فروش محصول خود دارند. نوسانات اقتصادی کشور و مشکلات ساختاری بازار باعث شده است که بسیاری از تولیدکنندگان نسبت به آینده شغلی خود هیچ‌گونه اطمینان و چشم‌انداز روشنی نداشته باشند.
این تولیدکننده مریوانی با اشاره به اینکه بخش عمده‌ای از توت‌فرنگی تولیدی مریوان به سایر شهرستان‌ها و استان‌ها صادر می‌شود، تصریح کرد: توت‌فرنگی محصولی بسیار حساس و فسادپذیر است و کشاورز فرصت بسیار کوتاهی برای فروش آن در اختیار دارد. همین محدودیت زمانی موجب شده است تا تولیدکنندگان در برابر واسطه‌ها و دلالان، قدرت چانه‌زنی خود را از دست بدهند و مجبور شوند محصول را با هر قیمتی که پیشنهاد می‌شود، واگذار کنند.
اژدری با انتقاد شدید از اختلاف فاحش قیمت خرید از مزرعه تا عرضه در بازار افزود: امسال دلالان محصول را با قیمت هر کیلو 80 تا 90 هزار تومان از کشاورز خریداری کردند، در حالی که همان محصول با قیمتی بیش از 150 هزار تومان به دست مصرف‌کننده می‌رسید. حتی کارخانه‌های فرآوری نیز در برخی مقاطع، محصول را با قیمت ناچیز 50 هزار تومان خریداری کرده‌اند که این رقم به هیچ عنوان با هزینه‌های سنگین تولید تناسب ندارد.
وی با تأکید بر اینکه فعالیت در حوزه کشاورزی به امری بسیار پرریسک تبدیل شده است، خاطرنشان کرد: اگر بخواهم واقع‌بینانه بگویم، امروز کشاورزی در ایران بیش از آنکه یک فعالیت اقتصادی باشد، به قمار شباهت پیدا کرده است؛ چراکه کشاورز باید تمام دارایی و سرمایه خود را صرف تولید کند، بدون آنکه کمترین تضمینی برای کسب سود یا حتی بازگشت اصل سرمایه در پایان فصل برداشت داشته باشد.
این تولیدکننده نشای توت‌فرنگی به چالش‌های جدی در وصول مطالبات کشاورزان اشاره کرد و گفت: هنوز چندین فقره چک مربوط به 6 یا 7 سال گذشته را در اختیار دارم که وصول نشده‌اند. متأسفانه برخی خریداران پس از دریافت محصول، دیگر پاسخگوی کشاورز نیستند و پیگیری‌های قانونی نیز به دلیل پراکندگی جغرافیایی خریداران در شهرهای مختلف، برای تولیدکننده بسیار دشوار و هزینه‌بر است.
اژدری ادامه داد: کشاورز نه زمان کافی و نه توان مالی لازم را دارد که برای پیگیری حقوق خود به شهرهای دور و نزدیک مراجعه کند؛ به همین دلیل بسیاری از تولیدکنندگان ناچار می‌شوند از بخشی از مطالبات به‌حق خود صرف‌نظر کنند.
وی در ادامه به افزایش سرسام‌آور هزینه‌های تولید اشاره کرد و افزود: قیمت ملزومات اولیه مانند سینی‌های تولید نشا و «کوکوپیت» که در بستر کشت استفاده می‌شود، چندین برابر شده است؛ به طوری که قیمت هر کیلو کوکوپیت به 300 هزار تومان رسیده و تأمین ابتدایی‌ترین نیازهای تولید به دغدغه‌ای بزرگ برای کشاورزان بدل گشته است.
وی در خصوص میزان حمایت‌های دولتی تصریح کرد: متأسفانه بسیاری از کشاورزان واقعی از طرح‌های حمایتی، تسهیلات بانکی و نهاده‌های یارانه‌ای بی‌بهره هستند و ناچارند تمام نیازهای خود را از بازار آزاد تهیه کنند. انتظار برحق تولیدکنندگان این است که حمایت‌ها به صورت عادلانه و مستقیماً به فعالان واقعی این عرصه اختصاص یابد.
این فعال حوزه کشاورزی در پایان، توسعه صنایع تبدیلی را کلید حل مشکلات منطقه دانست و تأکید کرد: احداث سردخانه به تنهایی نمی‌تواند گره‌گشای مشکلات توت‌فرنگی‌کاران باشد؛ زیرا این محصول قابلیت نگهداری طولانی‌مدت ندارد و باید به سرعت عرضه یا فرآوری شود. چنانچه صنایع تبدیلی و واحدهای فرآوری مناسب در منطقه‌ایجاد شود، بخش بزرگی از دغدغه‌های مربوط به فروش و ضایعات محصول برطرف خواهد شد.
در ادامه این گزارش، یکی دیگر از توت‌فرنگی‌کاران مریوانی نیز شرایط حاکم بر بازار این محصول را نگران‌کننده خواند و اظهار کرد: وضعیت کشاورزی و به ویژه بخش تولید توت‌فرنگی به هیچ وجه رضایت‌بخش نیست؛ به گونه‌ای که بسیاری از کشاورزان دیگر انگیزه‌ای برای ادامه کار و حفظ مزارع خود ندارند.
مختار فیضی در این خصوص افزود: از یک سو هزینه‌های جاری تولید به‌شدت افزایش یافته و از سوی دیگر هیچ‌گونه نظارت و مدیریتی بر بازار فروش محصول اعمال نمی‌شود. متأسفانه چرخه توزیع به شکلی بیمار طراحی شده که بیشترین سود حاصل از دسترنج کشاورزان به جیب واسطه‌ها و دلالان سرازیر می‌شود و سهم بسیار ناچیزی به تولیدکننده واقعی می‌رسد.
وی با اشاره به چالش‌های جدی در وصول مطالبات کشاورزان گفت: بسیاری از همکاران ما برای دریافت پول محصول خود با مشکلات عدیده‌ای مواجه هستند. خریداران محصول را تحویل می‌گیرند، اما تسویه حساب‌ها معمولاً با تأخیرهای بسیار طولانی انجام می‌شود و در برخی موارد نیز خریداران به تعهدات مالی خود عمل نمی‌کنند که این موضوع فشار مضاعفی را به معیشت کشاورز وارد می‌سازد.
این توت‌فرنگی‌کار مریوانی به کاهش ناگزیر سطح فعالیت خود در سال جاری اشاره کرد و افزود: پیش از این به همراه شرکای خود حدود چهار هکتار از اراضی منطقه را به کشت توت‌فرنگی اختصاص داده بودیم؛ اما امسال به دلیل هزینه‌های سرسام‌آور و نوسانات شدید بازار، ناچار شدیم فعالیت خود را به شدت محدود کنیم و تنها بخش کوچکی از اراضی را به تولید نشا اختصاص دهیم.
فیضی خاطرنشان کرد: مخارج تولید به قدری بالا رفته که تولیدکنندگان توان مالی لازم برای حفظ سطح زیر کشت سال‌های گذشته را ندارند. در چنین شرایطی، برخی از کشاورزان به فکر تغییر شغل و رها کردن مزارع خود افتاده‌اند و برخی دیگر نیز ناگزیر سطح فعالیت‌های خود را به حداقل ممکن کاهش داده‌اند.
وی در پایان با تأکید بر لزوم مداخله و حمایت دستگاه‌های متولی تصریح کرد: تا زمانی که بازار فروش این محصول مدیریت نشود و دولت برنامه مشخصی برای ساماندهی واسطه‌ها و حمایت واقعی از تولیدکنندگان تدوین نکند، شرایط تولید توت‌فرنگی در منطقه روز به روز دشوارتر و بحرانی‌تر خواهد شد.
مع‌الوصف آنچه از مجموع اظهارات این دو توت‌فرنگی‌کار مریوانی برمی‌آید، تصویری نگران‌کننده از آینده یکی از مهم‌ترین محصولات کشاورزی استان کردستان است. توت‌فرنگی مریوان اگرچه همچنان در آمارهای تولید و جشنواره‌های تبلیغاتی می‌درخشد، اما واقعیت موجود در مزارع چیز دیگری است. کشاورزان از نبود امنیت اقتصادی، افزایش بی‌رویه هزینه‌های تولید، ضعف حمایت‌های دولتی، حضور پررنگ واسطه‌ها و فقدان صنایع تبدیلی گلایه‌مند هستند.
بزرگ‌ترین چالش امروز توت‌فرنگی مریوان، نبود یک زنجیره کامل و مدیریت‌شده از تولید تا بازار مصرف است. کشاورزی که محصول خود را تولید می‌کند، نه از قیمت فروش آن اطلاع دقیقی دارد، نه از دریافت مطالبات خود مطمئن است و نه می‌تواند برای آینده فعالیتش برنامه‌ریزی کند. از سوی دیگر، محصولی که می‌تواند ارزش افزوده قابل توجهی برای منطقه‌ایجاد کند، به‌دلیل نبود زیرساخت‌های مناسب فرآوری و بازاریابی، با کمترین سود از دست تولیدکننده خارج می‌شود.
اگر این روند ادامه پیدا کند، کاهش سطح زیرکشت و خروج تدریجی کشاورزان از چرخه تولید، دور از انتظار نخواهد بود. توت‌فرنگی مریوان بیش از هر زمان دیگری نیازمند حمایت‌های عملی و سیاست‌گذاری‌های دقیق است؛ چراکه حفظ این ویژند کشاورزی، بدون حفظ تولیدکننده آن امکان‌پذیر نخواهد بود.