از برآیند گفت‌وگو با دو استاد و معمار همدانی مشخص شد؛ ضیاءالدین جاوید، فراتر از یک معمار برجسته، نقاشی چیره‌دست و طراحی نابغه بود که با تسلطی کم‌نظیر بر کهن‌الگوهای تاریخی، پیوندی عمیق میان هنرهای تجسمی و «منطقه‌گرایی انتقادی» در معماری مدرن ایران برقرار کرد. بررسی کارنامه او نشان می‌دهد که با تلفیق دقیق جزئیات سنتی در بناهای شاخص پایتخت و همدان، آثاری شایسته ثبت ملی پدید آورده است؛ هرچند فروتنیِ ذاتیِ این هنرمند و پرهیز همیشگی‌اش از هیاهو و خودنمایی، باعث شده بود تا سال‌ها در سایه‌ پروژه‌های بزرگِ زمانه‌اش پنهان بماند.
ضیاءالدین جاوید، معمار و نقاش برجسته همدانی (1395-1322)، از چهره‌های شناخته‌شده معماری کشور بود که سال‌ها عمر خود را صرف تدریس به دانشجویان علاقه‌مند به این هنر کرد.
هنر او از همان سال‌های کودکی و با مشق کردنِ طرح‌های زغالی بر دیوارهای حیاط خانه‌شان در همدان آغاز شد. او در سال 1338 در آزمون ورودی دانشکده معماری و هنرهای زیبای دانشگاه تهران شرکت کرد. سبک و روش طراحی او، که با رویکردهای مرسومِ آن زمان تفاوت داشت، تحسین و تعجب اساتید را برانگیخت و منجر به کسب رتبه ممتاز در آزمون طراحی شد.
جاوید در سال‌های آغازین تحصیل، با سفرهای فراوان به نقاط مختلف ایران و بهره‌گیری از شناخت عمیقش از شعر و ادبیات فارسی، نقاشی را به پلی میان شعر، فرهنگ و معماری بدل کرد. از سال دوم دانشکده، فعالیت حرفه‌ای خود را در دفاتر بزرگ معماری، ازجمله دفتر مهندس «نظام عامری» آغاز کرد؛ هرچند بسیاری از کارهای درخشان او در سایه نام این بزرگان پنهان ماند؛ آثاری چون «بیمارستان پارس» و «موزه پول (دفینه)» از همین دست کارهاست.
در سال سوم دانشگاه، جاوید در مسابقه طراحیِ کتاب شعر «دخترای ننه دریا» اثر احمد شاملو شرکت کرد. این رویداد، سرآغاز آشنایی او با شاملو شد که تا پایان عمرِ شاعر ادامه یافت. نتیجه این همکاری، طراحی چندین جلد از مجموعه اشعار، تصویرسازی برای کتاب‌های کودکان، طراحی گرافیکِ «کتاب کوچه» و همکاری با مجله «خوشه» بود.
در30 سالگی، سبک طراحی او که بر پایه استفاده ظریف از خط استوار بود، به پختگی رسید؛ خط‌هایی به ضخامت یک تار مو که ظرافت مینیاتورهای ایرانی را در خود داشت. خطوطی که گاهی چون نسیم کویر بودند و گاه فریاد یک سرزمین؛ گاه زمین را به اوج آسمان می‌رساندند و گاه آسمان را به حضیض می‌کشاندند. در همین دوران بود که او توانست با تبحری خیره‌کننده، رئالیسم و سوررئالیسم را در نقاشی‌هایش در هم آمیزد؛ به‌گونه‌ای که سوررئالیسمِ او واقعی‌تر از هر واقعیتی به نظر می‌رسید و مخاطب می‌توانست آن را با تمام وجود حس کند.
در سال 1346، جاوید برای خدمت سربازی به مناطق محروم سیستان و بلوچستان (خاش، ایرانشهر، زابل، زاهدان و سراوان) اعزام شد. این دوران بیش از دو سال به طول انجامید و او در تمام این مدت با فقر و سختی‌های مردم آن دیار هم‌نفس شد. این تجربه چنان تأثیری بر روح و جان او گذاشت که تا همیشه در آثارش باقی ماند. جالب آنکه دلیل طولانی‌شدن سربازی او، سرپیچی‌اش از همکاری با هیئت برگزاری جشن‌های 2500 ساله بود.
گفته‌اند که خواهرزاده استاد جاوید، در سال‌های پایانی تحصیلش در رشته گرافیک، از قول دایی‌اش به استاد ممیز سلام می‌رساند؛ و استاد مرتضی ممیز در پاسخ گفته بود: «جاوید، نابغه هنر نقاشی ایران است.» با این همه، استاد ضیاءالدین جاوید هرگز اهل خودنمایی نبود؛ تا آنجا که حتی فرزندانش نیز از بسیاری از کارهای بزرگ او در حوزه معماری بی‌خبر بودند.
در همین راستا، برای واکاویِ میراثِ هنری و ویژگی‌های منحصربه‌فردِ آثار ضیاء‌الدین جاوید، با سید جلیل موسوی، معمار و عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی استان همدان و صاحب محمدیان‌منصور؛ عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی سینا، به گفت‌وگو نشسته‌ایم که مشروح آن را در می‌خوانید:
*تلفیق مدرنیته و سنت در کالبد آجر
عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد همدان، با بیان اینکه آثار معماری زنده‌یاد جاوید در این شهر باوجود کم‌شمار بودن، بسیار شاخص و تراز اول هستند گفت: دقت در طراحی جزئیات و اجرای دقیق، وجه تمایز کارهای اوست.
سید جلیل موسوی، با اشاره به اینکه جاوید در آثارش با بهره‌گیری از آجر، روح معماری ایرانی را به پروژه‌های مدرن تزریق کرده است، افزود: ساختمان‌هایی نظیر خانه دکتر شوشتری، منزل مرحوم کیارودی و ساختمان ماهر همگی ارزش هنری بسیار بالایی دارند و به عقیده من، شایسته ثبت در فهرست آثار ملی هستند.
*فراتر از یک معمار؛ «نقاشی» در قامت یک نابغه
وی با تأکید بر نبوغ ذاتی جاوید در نقاشی، اظهار کر:: جاوید را باید نقاشی دانست که معماری می‌کرد. برخلاف تصور رایج، او معمارِ نقاش نبود؛ بلکه نقاشی چیره‌دست بود که به دنیای معماری روی آورد. من در تاریخ معاصر ایران، معمار دیگری را نمی‌شناسم که چنین قدرت طراحی و نقاشی بی‌نظیری داشته باشد.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: آثار نقاشی ایشان، در سبک‌های سوژه و رئالیسم، از چنان قدرت و کیفیتی برخوردار است که گویی با یک نابغه در حوزه هنرهای تجسمی روبه‌رو هستیم. به اعتقاد من او از سیحون نیز ماهرتر بود.
موسوی با بیان اینکه استاد قهوه‌ای از قدرت طراحی خارق‌العاده جاوید سخن می‌گفت، افزود: مهندس قهوه‌ای معتقد بود جاوید چنان مهارتی در طراحی داشت که حتی استاد هوشنگ سیحون نیز به این توانایی او غبطه می‌خورد و این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که سیحون خود سرآمدِ طراحی و ترسیم در ایران بود.
وی با اشاره به اینکه همکاری با احمد شاملو یکی از نقاط عطف زندگی حرفه‌ای جاوید بود، گفت: در آن زمان مسابقه‌ای برای طراحی جلد کتاب دخترای ننه دریا در دانشکده هنرهای زیبا برگزار شد و پس از آنکه هیچ‌یک از آثار ارائه‌شده نظر شاملو را جلب نکرد، او با دیدن طرح جاوید شیفته کارش شد.
وی در ادامه با بیان اینکه پس از آن پیوند عمیق کاری و دوستانه‌ای میان این دو هنرمند شکل گرفت، افزود: جاوید از معدود هنرمندانی بود که شاملو در ستایش او شعر سرود و بسیاری از طرح‌جلدهای کتاب‌های این شاعر بزرگ نیز حاصل هنر اوست.
این استاد دانشگاه آزاد همدان با تأکید بر خصایص اخلاقی این معمار برجسته گفت: مرحوم جاوید انسانی فوق‌العاده فروتن و بی‌ادعا بود و همین روحیه باعث شد آن‌گونه که شایسته بود، در زمان حیاتش در جوامع هنری و معماری دیده نشود؛ او به دور از هیاهو، آثار ماندگاری را برای معماری همدان به یادگار گذاشت.
*از دانشکده هنرهای زیبا تا خلق یادمان‌های ماندگار پایتخت
عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینای همدان، با اشاره به ورود جاوید به دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران در سال 1338 گفت: او همواره از دانشجویان ممتاز این دانشکده و شاگرد استاد هوشنگ سیحون بود. وی پس از فارغ‌التحصیلی، سال‌ها به‌عنوان استادیار معماری در دانشگاه علم و صنعت ایران، به تربیت نسل‌های متعددی از معماران کشور پرداخت.
صاحب محمدیان‌منصور، درباره آثار شاخص جاوید در سطح ملی و شهر همدان اظهار کرد: پروژه‌های متعددی توسط ایشان طراحی شده که شاخص‌ترین آن‌ها ساختمان موزه دفینه در بلوار میرداماد تهران است. همچنین طراحی خانه شخصی مهندس کمونه در تجریش و مشارکت در طراحی بیمارستان پارس تهران، از دیگر آثار بنام او در دوران همکاری با دفتر مشاور نظام عامری محسوب می‌شود. در همدان نیز آثار مسکونی ماندگاری نظیر خانه دکتر شوشتری، خانه‌ای در خیابان شریعتی، خانه شخصی کریمی در بلوار بعثت و خانه حمید مقدم (ساختمان فروشگاه ماهر در میدان آرامگاه بوعلی) از او به یادگار مانده است.
وی با اشاره به شخصیت چندوجهی هنری جاوید خاطرنشان کرد: ایشان علاوه بر معماری، دستی بسیار توانا در هنرهای گرافیکی و تصویرسازی داشت و در همکاری‌های فرهنگی خود تصویرسازی‌های متعددی برای اشعار و کتاب‌های کودک انجام داد.
وی سبک نقاشی او را تلفیقی منحصربه‌فرد از رئالیسم و سوررئالیسم با خطوطی بسیار ظریف و مواج دانست که دستمایه‌ای خاص و مختص به خود ایشان داشت.
*سبک‌شناسی آثار؛ تجلی «منطقه‌گرایی انتقادی» در کالبد معماری
این استاد دانشگاه در تشریح سبک‌شناسی آثار جاوید اظهار کرد: اگر بخواهیم آثار ایشان را در یک چهارچوب نظری دقیق ارزیابی کنیم، به اعتقاد بنده بهترین تعبیر، اطلاق منطقه‌گرایی انتقادی است؛ مفهومی که نظریه‌پردازانی چون کنت فرامپتون مطرح می‌کنند.
محمدیان‌منصور اضافه کرد: منطقه‌گرایی انتقادی نوعی از معماری مدرن است که پاسخگو به شرایط مکان، اقلیم، فرهنگ و سنت نیز هست؛ رویکردی که به‌وضوح در تک‌تک آثار جاوید متبلور است.
وی خاطرنشان کرد: در واقع، این سبک نوعی معماری مدرن است که ضمن به‌روز بودن و برقراری ارتباط با زیست انسان معاصر، به شروط مکان، اقلیم، فرهنگ و سنت نیز پاسخ می‌دهد و بر خلاف سبک بین‌المللی که به‌دنبال استانداردسازی و یکدست‌سازی جهانی فضاها است، به زمینه و هویت بومی، اصالت می‌بخشد.
وی ادامه داد: جاوید در میان معماران معاصر همدان، بیش از هرکس دیگری به سنت، تاریخ، فرهنگ و هویت جغرافیایی وفادار بود. کمتر معماری را سراغ داریم که تا این اندازه بر عناصر معماری اصیل ایرانی اشراف داشته باشد و بتواند آن‌ها را به‌درستی در قالبی مدرن بازآفرینی کند.
*بازخوانی عناصر کهن؛ از پتکانه‌های تپه‌نوشجان تا طاق‌های کلیل اشکانی
این استاد دانشگاه مطرح کرد: توجه به الگوهای کهن ایرانی در کارهای مرحوم جاوید بسیار دقیق است. او در طراحی خانه دکتر شوشتری، با الهام مستقیم از پتکانه‌ها و آجرهای نیش‌دارِ معماری ارگ نوشیجان، تقسیمات اصیل ایرانی مانند سه‌دری و ایوان را به زیبایی بر روی پنجره‌ها بازآفرینی کرده است. احیای عنصر سنتی ایوان در خانه‌هایی نظیر خانه کریمی، کیارودی و شوشتری، به همراه استفاده از طاق‌های قوسی یا کلیل اشکانی و پنجره‌های دایره‌ای دوران قاجار و پهلوی، همگی نشان‌دهنده فهم عمیق او از تاریخ معماری ایران است.
محمدیان‌منصور با بیان اینکه او به مصالح بومی نظیر آجرنما و سنگ گرانیت الوند بسیار بها می‌داد و تزیینات آجری در پروژه‌هایی مانند ساختمان ماهر در اوج ظرافت کار شده، گفت: بررسی آثار ضیاءالدین جاوید بهترین الگو برای نسل جوان معماران امروز است تا بیاموزند چگونه می‌توان بیانی جهانی و مدرن داشت، بی‌آنکه ریشه‌های هویتی و بومی زادگاه خود را فراموش کرد.
وی با یادآوری سجایای اخلاقی این هنرمند فقید خاطرنشان کرد: در کنار تمام این توانمندی‌های فنی و هنری، مرحوم جاوید انسانی به‌شدت متواضع و دور از نمایش بود؛ خصلتی نایاب که متأسفانه این روزها در فضای معماری کمتر دیده می‌شود.
وی در پایان گفت: التزام به سنت، اقلیم و جغرافیا، به آثار او غنا و اعتباری بخشیده که با گذشت سال‌ها همچنان زنده، اصیل و واجد ارزش‌های والای میراثی است.

شهره کرمی