دانشیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری با هشدار نسبت به ادامه برداشت‌های غیرمجاز سیلیس در بالادست سد اکباتان گفت: این اقدامات نه‌تنها موجب تغییر شکل (مورفولوژی) خاک و شیب دامنه‌ها شده، بلکه با تشدید فرسایش خندقی و افزایش حرکت‌های توده‌ای، تهدیدی جدی برای حوزه آبخیز و امنیت آبی استان همدان به‌شمار می‌رود.
در شرایطی که بسیاری از استان‌های کشور با تنش آبی، کاهش بارندگی و افت منابع آب زیرزمینی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، حفاظت از حوزه‌های آبخیز و منابع خاک بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. کارشناسان معتقدند تخریب خاک، برخلاف بسیاری از خسارت‌های زیست‌محیطی، پدیده‌ای خاموش و تدریجی است؛ آسیبی که آثار آن ممکن است سال‌ها بعد و در قالب کاهش کیفیت منابع آب، افزایش رسوب‌گذاری، وقوع سیلاب و از بین رفتن پوشش گیاهی نمایان شود.
استان همدان نیز از این قاعده مستثنی نیست. سد اکباتان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع تأمین آب شرب و بخشی از نیازهای کشاورزی این استان، نقشی تعیین‌کننده در پایداری زیست‌محیطی منطقه ‌ایفا می‌کند. با این حال، گزارش‌های متعدد از برداشت‌های غیرمجاز سیلیس در ارتفاعات و دامنه‌های بالادست این سد، نگرانی‌های تازه‌ای را درباره آینده این حوزه آبخیز ایجاد کرده است.
آنچه بر اهمیت موضوع می‌افزاید، این است که به گفته متخصصان، این برداشت‌ها صرفاً به خروج بخشی از ذخایر معدنی محدود نمی‌شود، بلکه با تغییر شکل طبیعی زمین، ایجاد چاله‌های متعدد، تشدید فرسایش خندقی و برهم زدن نظام هیدرولوژیکی منطقه، آثار بلندمدتی بر منابع خاک و آب برجای می‌گذارد.
در ادامه متن گفت‌وگوی خبرنگار سپهرغرب را با دانشیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری در تشریح ابعاد این پدیده می‌خوانید؛
حمیدرضا پیروان با هشدار نسبت به پیامدهای این روند برای سد اکباتان و حوزه آبخیز همدان گفت: از نظر زمین‌شناسی، ذخایر سیلیس در بالادست سد اکباتان بیشتر به‌صورت عدسی‌ها و رگه‌هایی در میان سنگ‌های دگرگونی و پگماتیتی قرار دارند و به شکل محدود و پراکنده در سطح حوزه آبخیز دیده می‌شوند.
وی افزود: همین پراکندگی باعث شده است که بهره‌برداران غیرمجاز پس از پایان برداشت در یک نقطه، به دامنه یا محدوده دیگری منتقل شوند. بنابراین، هرچند ممکن است وسعت هر نقطه برداشت محدود باشد، اما در مجموع سطح قابل توجهی از اراضی حوزه آبخیز در معرض تخریب قرار می‌گیرد.
وی با بیان اینکه این نوع برداشت‌ها بیش از هر چیز مورفولوژی (شکل) خاک و دامنه‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد، گفت: به محض پایان برداشت از یک رگه یا عدسی سیلیسی، محدوده مورد نظر رها می‌شود و هیچ‌گونه عملیات ترمیمی یا بازسازی در آن انجام نمی‌گیرد. نتیجه این روند، ایجاد ناهمواری‌های شدید، گودال‌ها و چاله‌هایی است که شکل طبیعی دامنه‌ها را تغییر می‌دهد.
این دانشیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری تأکید کرد: تغییر شکل سطح زمین، در واقع آغاز بسیاری از آسیب‌های بعدی است. زمانی که دامنه‌ها از حالت طبیعی خارج می‌شوند، نظام هیدرولوژی حوزه آبخیز نیز به‌تدریج دچار تغییر خواهد شد.
پیروان در ادامه توضیح داد: در شرایط عادی، رواناب‌های ناشی از بارندگی مسیر طبیعی خود را طی کرده و به سمت آبراهه‌ها و در نهایت مخزن سد هدایت می‌شوند؛ اما وقتی سطح دامنه به مجموعه‌ای از چاله‌ها و فرورفتگی‌ها تبدیل شود، آب در این نقاط جمع می‌شود.
وی با بیان اینکه این تجمع آب دو پیامد مهم دارد، افزود: نخست، افزایش میزان تبخیر و کاهش آب ورودی به پایین‌دست و دوم، افزایش زمان تماس آب با سنگ‌ها و خاک منطقه.
این کارشناس آب و خاک گفت: یکی از نگرانی‌های جدی، وجود سنگ‌های «میکاشیستی» در بخش‌هایی از این منطقه است. این سنگ‌ها در تماس طولانی‌مدت با آب، مقاومت خود را از دست داده و نرم می‌شوند که این موضوع احتمال وقوع لغزش دامنه‌ها و حرکت‌های توده‌ای خاک را افزایش می‌دهد.
پیروان با اشاره به آثار مستقیم این پدیده بر فرسایش خاک گفت: تمرکز رواناب در گودال‌ها و مسیرهای جدید، به مرور زمان باعث توسعه «فرسایش خندقی» می‌شود. این پدیده یکی از شدیدترین انواع فرسایش آبی است که می‌تواند در مدت کوتاهی حجم زیادی از خاک را جابه‌جا کند.
وی خاطرنشان کرد: فرسایش خندقی تنها به از بین رفتن خاک محدود نمی‌شود، بلکه به مرور ساختار دامنه‌ها را نیز ناپایدار می‌کند. در بسیاری از حوزه‌های آبخیز، این نوع فرسایش مقدمه‌ای برای وقوع رانش زمین به‌شمار می‌رود.
این متخصص حوزه آب و خاک افزود: از سوی دیگر، تجربه‌های جهانی نشان داده است که حفاظت از منابع طبیعی بدون مشارکت مردم محلی و توجه به معیشت آن‌ها، نتیجه پایداری نخواهد داشت. به همین دلیل، مقابله با این پدیده نیازمند رویکردی چندبعدی است؛ رویکردی که در آن برخورد قانونی با متخلفان، توسعه برنامه‌های مشارکتی و تقویت نظارت‌های میدانی به‌طور هم‌زمان دنبال شود.
پیروان با تأکید بر اینکه سد اکباتان تنها یک منبع ذخیره آب نیست، بلکه بخشی از امنیت زیست‌محیطی و آبی همدان محسوب می‌شود، تصریح کرد: خاکی که امروز در دامنه‌های بالادست به واسطه برداشت‌های غیرقانونی دچار تغییر شکل و فرسایش خندقی می‌شود، در آینده به صورت رسوبات در مخزن سد انباشته شده و هزینه‌های سنگینی را بر دوش استان و نسل‌های آینده خواهد گذاشت.
وی تأکید کرد: توسعه فرسایش خندقی در حوزه آبخیز سد اکباتان، حجم رسوبات ورودی به مخزن را افزایش می‌دهد و این موضوع در بلندمدت، ظرفیت ذخیره‌سازی سد را کاهش خواهد داد.
وی با اشاره به اینکه فرسایش خندقی و حرکت‌های توده‌ای، دو عامل اصلی تولید رسوب در بسیاری از حوزه‌های آبخیز کشور هستند، گفت: هر اقدامی که این دو فرآیند را تشدید کند، مستقیماً بر میزان رسوب‌گذاری پشت سدها تأثیر می‌گذارد.
این دانشیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری افزود: رسوب‌گذاری صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه پیامدهای اقتصادی گسترده‌ای نیز دارد. کاهش حجم مفید مخزن، افزایش هزینه‌های نگهداری و نیاز به عملیات لایروبی، تنها بخشی از آثار این پدیده است.
پیروان در بخش دیگری از سخنان خود به ابعاد قانونی موضوع پرداخت و اظهار کرد: بر اساس قوانین، حفاظت از عرصه‌های ملی و حوزه‌های آبخیز بر عهده سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری است و سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز نقش نظارتی دارد؛ بنابراین انتظار می‌رود این دو دستگاه با هماهنگی بیشتری برای مدیریت این پدیده اقدام کنند.
وی ادامه داد: برداشت‌هایی که در بالادست سد اکباتان دیده می‌شود، در مقیاس یک معدن اقتصادی نیست و به‌صورت محلی و پراکنده انجام می‌شود. به همین دلیل، این فعالیت‌ها نه از سازمان منابع طبیعی مجوز دارند و نه وزارت صنعت، معدن و تجارت برای آن‌ها مجوزی صادر کرده است.
وی با اشاره به اینکه برداشت غیرمجاز سیلیس تنها یک موضوع حقوقی نیست، افزود: باید به ابعاد اجتماعی و اقتصادی این پدیده نیز توجه کرد. بخشی از این تخلفات ریشه در مشکلات معیشتی جوامع محلی دارد و بدون ارائه راهکارهای جایگزین، مقابله با آن‌ها دشوار خواهد بود.
این کارشناس آب و خاک تأکید کرد: سازمان منابع طبیعی باید در کنار اقدامات حفاظتی، برنامه‌های مشارکتی و معیشتی را نیز در دستور کار قرار دهد. تجربه‌های موفق در حوزه آبخیزداری نشان داده است که هر زمان مردم در منافع حفاظت از منابع طبیعی سهیم شده‌اند، میزان تخریب نیز کاهش یافته است.
پیروان افزود: مردم محلی می‌توانند در طرح‌های آبخیزداری، حفاظت خاک و احیای عرصه‌های تخریب‌شده مشارکت داشته باشند و از این طریق به درآمد پایدار دست پیدا کنند.
وی در ادامه به الزامات قانونی فعالیت‌های معدنی اشاره کرد و گفت: حتی در معادن دارای مجوز نیز بهره‌برداران موظف‌اند در طول دوره فعالیت و پس از پایان استخراج، نسبت به بازسازی محدوده اقدام کنند. این بازسازی شامل اصلاح شکل زمین، تثبیت دامنه‌ها و احیای پوشش گیاهی است.
وی خاطرنشان کرد: متأسفانه در برخی نقاط کشور شاهد بوده‌ایم که معادن پس از پایان فعالیت، بدون انجام تعهدات زیست‌محیطی رها شده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد نظارت بر روند بهره‌برداری، به اندازه صدور مجوز اهمیت دارد.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: در برخی موارد، بهره‌برداری غیراصولی حتی باعث از دست رفتن ذخایر معدنی شده است. زمانی که استخراج به شکل غیرعلمی انجام شود، رگه‌های معدنی تخریب یا اصطلاحاً کور می‌شوند و احیای دوباره آن‌ها هزینه‌های زیادی خواهد داشت.
پیروان تصریح کرد: اما آنچه امروز در بالادست سد اکباتان مشاهده می‌شود، فراتر از یک موضوع معدنی است؛ زیرا خسارت واردشده به خاک و حوزه آبخیز، بسیار بیشتر از ارزش اقتصادی مواد استخراج‌شده خواهد بود.
وی در پایان با اشاره به اهمیت سد اکباتان در تأمین آب استان همدان گفت: هرگونه آسیب به حوزه آبخیز این سد، در نهایت بر کیفیت و کمیت منابع آب اثر خواهد گذاشت. بنابراین حفاظت از این منطقه باید به‌عنوان یک اولویت جدی در دستور کار دستگاه‌های مسئول قرار گیرد.
مع‌الوصف، اظهارات حمیدرضا پیروان نشان می‌دهد برداشت‌های غیرمجاز سیلیس در بالادست سد اکباتان، تنها به خروج چند تن ماده معدنی از دل کوه محدود نمی‌شود؛ بلکه فرآیندی است که به‌تدریج شکل خاک را تغییر می‌دهد، فرسایش خندقی را گسترش می‌دهد و با افزایش رسوب‌گذاری، یکی از مهم‌ترین منابع تأمین آب استان همدان را با تهدید روبه‌رو می‌کند.
نکته قابل تأمل آن است که قوانین مرتبط با حفاظت از منابع طبیعی و مدیریت فعالیت‌های معدنی در کشور وجود دارد، اما ادامه این تخلفات، پرسش‌های جدی درباره میزان نظارت، هماهنگی دستگاه‌های مسئول و اثربخشی اقدامات بازدارنده مطرح می‌کند.