دهها خسارت پرورش «ماهی تیلاپیا» برای محیطزیست و سلامت مردم ایران
سپهرغرب، گروه زیستبوم: عضو هیئتعلمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهیدبهشتی گفت: آسیب به جمعیت گونههای بومی و کاهش کیفیت آب شرب دو مورد از شاخصترین تبعات تکثیر و پرورش تیلاپیا است؛ سؤال جامعه علمی کشور این بوده که نتیجه ارزیابی خطر تیلاپیا کجاست؟!
اصغر عبدلی از بین رفتن آبزیان بومی، کاهش کیفیت آب شرب در مخازن سدها و اثرات اقتصادی و اجتماعی را ازجمله تبعات جبرانناپذیر «پرورش ماهی تیلاپیا» در کشورمان عنوان کرد.
عبدلی با بیان اینکه زیستگاه اصلی تیلاپیا حوزه رود نیل واقع در آفریقا است، اظهار کرد: علت اینکه ماهی تیلاپیا به نقاط دیگری خارج از زیستگاه اصلی خودش منتقل شده، این است که ماهی مذکور میتواند تغییرات دما و شرایط سخت آب مانند کمبود اکسیژن، شوری زیاد و آلودگی را تحمل و از انواع مواد غذایی در آب تغذیه کند.
وی افزود: درحالی که بسیاری از ماهیان بومی و برخی از ماهیان پرورشی مانند قزلآلا در آب آلوده دچار مرگومیر میشوند، تیلاپیا میتواند در آبهای آلوده دوام بیاورد و حتی پرورش داده شود که در این صورت آلودگیها جذب بدن ماهی میشود؛ بهعنوان مثال این ماهی در کشور چین داخل فاضلاب هم دوام میآورد! بهعبارتی تیلاپیا یکی از مقاومترین ماهیها نسبت به آلودگی است.
این عضو هیئتعلمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهیدبهشتی با بیان اینکه ماهی تیلاپیا بهدلیل مقاومت زیاد میتواند در آبهای آلوده ایران به حیات ادامه دهد، گفت: تیلاپیا در بسیاری از اکوسیستمهای ما ازجمله رودخانهها و تالابها میتواند دوام بیاورد و پیوند بخورد؛ یکی از مهمترین علل مقاومت تیلاپیا این است که تخمها را در دهانش نگاه میدارد، درنتیجه تخمها از خورده شدن توسط سایر ماهیها در امان میمانند. این رفتار ضریب بقای تیلاپیا را بالا میبرد و راز افزایش انفجاری جمعیت تیلاپیا است؛ رفتاری که بسیاری از ماهیهای ایران ندارند.
عبدلی سن بلوغ کم را یکی دیگر از دلایل افزایش سریع جمعیت تیلاپیا عنوان و تصریح کرد: تیلاپیا عموماً در چهارماهگی تولید مثل کرده و زادآوری بالایی دارد؛ درنتیجه چهار ماه پس از تولد میتواند هزاران ماهی بهوجود آورد؛ این درحالی است که اغلب ماهیان ایران در دومین یا سومین سال زندگی بالغ میشوند و اغلب تخمهایشان را در آب میریزند که میتواند مورد تغذیه گونههایی مثل تیلاپیا قرار گیرد!
این اکولوژیست به پیامدهای حضور ماهی تیلاپیا بهعنوان یک گونه مهاجم در اکوسیستمها اشاره کرد و گفت: این ماهی زمانی که در تالابها و رودخانهها حضور پیدا میکند، از منابع غذایی ماهیهای بومی مانند جلبکها و زئوپلانکتونها استفاده میکند و باعث میشود جمعیت آبزیان محدود شود؛ همچنین اگر تیلاپیا به مخازن آب شرب راه پیدا کند، فضولاتش باعث رشد بیشازحد جلبکها شده و کیفیت آب را پایین میآورد و از طرفی با رفتار تهاجمی، قلمروطلبی در دوره تولید مثل و استفاده از منابع تغذیهای سایر آبزیان، گونههای بومی را وادار به ترک منطقه میکند.
وی با تأکید بر اینکه تکثیر و پرورش تیلاپیا در کشورهای دیگر به انقراض بسیاری از گونههای بومی منجر شده است، افزود: آسیب به جمعیت گونههای بومی و کاهش کیفیت آب شرب دو مورد از شاخصترین تبعات تکثیر و پرورش تیلاپیاست و باور دارم حتی افرادی که میکوشند زمینه را برای پرورش تیلاپیا در چهار استان کشور فراهم کنند هم به این پیامدها واقف هستند، زیرا میپذیرند که پرورش تیلاپیا در استانهای شمالی کشور خطرناک است! سازمان حفاظت از محیطزیست هم میگوید مجوز تکثیر و پرورش را برای مناطقی میدهیم که به آبهای طبیعی راه ندارد، پس آنها هم پذیرفتهاند که این گونه برای طبیعت خطرناک است.
عبدلی بیان کرد: در پاسخ به برخی افراد که میگویند مگر تیلاپیا بال یا پا دارد که از این چهار استان مناطق مرکزی ایران به مناطق دیگر برود، باید بگویم برای انتقال تیلاپیا به مناطق دیگر کشور نه بال لازم است و نه پا؛ این ماهی را بهسادگی در ظرف حاوی اکسیژن قرار داده و به هر استانی که بخواهند منتقل و تکثیر میکنند و نظارتی هم وجود ندارد که جلوی کارشان را بگیرند. روی کدام کارگاه پرورش تیلاپیا نظارتی وجود داشته و چه کسی ضمانت میکند که این ماهی به اکوسیستمهای طبیعی کشور و مخازن آب شرب منتقل نشود؟
وی با اشاره به اینکه وزارت نیرو کتباً به سازمان حفاظت از محیطزیست اعلام کرده که ورود تیلاپیا به مخازن آب سدها میتواند تهدیدکننده باشد، گفت: هماکنون شاهدیم که این ماهی بهراحتی و بدون نظارت سازمان حفاظت محیطزیست یا شیلات در سطح کشور جابهجا میشود؛ از سوی دیگر مسئولان شیلات با بیان اینکه در تعداد زیادی از استانهای کشور تیلاپیا بهصورت غیر قانونی پرورش داده میشود، از سازمان حفاظت از محیطزیست میخواهند که برای پرورش این ماهی در سایر استانها هم مجوز صادر کند که این به معنی آن است که بپذیریم این گونه مهاجم و خطرناک به همه جای ایران منتقل شود!
عضو هیئتعلمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهیدبهشتی ادامه داد: کیفیت گوشت ماهی تیلاپیا در مقایسه با ماهیهایی چون ماهی سفید، آزاد، قزلآلا و کیلکا بسیار پایین بوده و از میزان امگا 6 بیشتری به نسبت امگا سه برخوردار است.
وی وارد کردن ماهی تیلاپیا به صنعت آبزیپروری کشور را فاقد هرگونه توجیه دانست و متذکر شد: میگویند میخواهند سرانه مصرف ماهی را بالا ببرند، اگر اینطور است چرا ماهیهای خلیج فارس و دریای عمان را که بسیار با کیفیت هستند را میدهیم به کشتیهای چینی و بعد برای مصرف مردم کشورمان تیلاپیا که کیفیتش قابل قیاس با این ماهیها نیست را پرورش میدهیم؟!
استاد پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهیدبهشتی یادآور شد: 10 سال است که سازمان حفاظت از محیطزیست با دلایل قانونی و منطقی پرورش تیلاپیا را دارای پیامدهای جبرانناپذیر محیطزیستی دانسته و بهدلیل آسیبهایی که در پی پرورش این گونه به اکوسیستمهای آبی وارد میشود، از صدور مجوز تکثیر و پرورش آن خودداری کرده؛ زیرا با توجه به ماده سه قانون حفاظت احیا و مدیریت تالابهای کشور مصوبه شماره 14687/92 مورخ 4/2/96 مجلس شورای اسلامی، «ورود گونههای غیر بومی مهاجم و مضر به تالابها ممنوع است» همچنین طبق بند 6 جدول پنج آییننامه جلوگیری از تخریب و آلودگی غیر قابل جبران تالابها مصوبه شماره 157407/ت 55096 مورخ 27/11/97 هیئت محترم وزیران، «وارد کردن گونههای غیر بومی مضر گیاهی و جانوری» مصداق «اقدام منجر به تخریب و آلودگی غیر قابل جبران تالابها» قلمداد شده است.
وی ادامه داد: از سویی دیگر طبق جزء دو بند ب ماده 42 آییننامه اجرایی قانون حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوبه شماره 12340. ت 17925 ه مورخ 5/2/1378 هیئت محترم وزیران تشخیص گونههای آبزیانی که از سوی شیلات برای رهاسازی در منابع آبهای داخلی یا پرورش انتخاب شدهاند، از وظایف سازمان حفاظت از محیطزیست است که در این راستا طی اعلام رسمی در روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران به شماره 21309 مورخ 20/2/97، گونههای ماهیان غیر بومی تیلاپیا را در فهرست گونههای گیاهی و جانوری غیر بومی مضر به تالابها قرار داده است.
عبدلی افزود: اما حالا بدون اینکه ارزیابی خطر ورود یک گونه مهاجم انجام شده باشد، شاهد صدور مجوز از طرف سازمان حفاظت از محیطزیست و تکثیر و پرورش تیلاپیا توسط شیلات هستیم. در تمام دنیا وقتی میخواهند یک گونه مهاجم را وارد کشوری کنند، ارزیابی خطر انجام میشود، آنهم در سطح ملی و اگر خطر بالا باشد، این کار را انجام نمیدهند؛ سؤال جامعه علمی کشور این بوده که نتیجه ارزیابی خطر تیلاپیا کجاست؟
عضو هیئتعلمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهیدبهشتی در پایان گفت: ما درحالی که میتوانیم ماهی خاویاری که بومی کشور است را پرورش دهیم و ارزآوری هم داشته باشیم، تیلاپیا وارد کردهایم که هم کیفیت گوشت پایینتری دارد و هم اکوسیستمهای آبی ما را تهدید میکند؛ چرا کشور ایران که روزگاری بهترین تولیدکننده خاویار در دنیا بود، الآن این جایگاه را به چین داده است؟! بسیاری از کشورها تجربه تلخ ورود تیلاپیا را به اکوسیستمهای آبی چشیدهاند و ما باید از تجارب آنها استفاده کنیم، حالا شیلات میخواهد در استخرهای خاکی بافق بدون هیچ توجیهی تیلاپیا پرورش دهد.
وی تصریح کرد: در منطقهای با حدود سه هزار و 200 میلیمتر تبخیر، کمتر از 100 میلیمتر بارندگی طی سال که در آن دشتها درحال فرونشست هستند و چاهها بهدلیل پایین رفتن سطح آب روزبهروز عمیقتر میشوند، میخواهند در استخرهای خاکیاش این گونه را پرورش دهند؛ آیا قیمت واقعی آب در این مناطق محاسبه شده است؟ کدام توجیه اقتصادی و زیستمحیطی برای این کار وجود دارد؟ باید به چه کسی بگوییم که اهمیت این منابع آب بهمراتب بیشتر و استراتژیکتر از چند کیلو ماهی است؟!