سپهرغرب، گروه زیست‌بوم: بارش‌های سیل‌آسا در کشور این تصور غالب را ایجاد کرده که خشک‌سالی از کشور رخت بربسته و ایران وارد ترسالی شده است؛ اما آمار بارش‌ها در مناطق مختلف کشور چه می‌گوید و دیدگاه اقلیم‌شناسان چیست؟

سیل فروردین‌ماه گذشته در زاگرس و همچنین سیل‌های اخیر در سیستان و بلوچستان اگرچه شماری از هم‌وطنان را داغدار و افراد بسیاری را بی‌خانمان و زیان‌دیده کرد، اما این تصور را در پی آورد که وقوع بارش‌هایی با دوره بازگشت صدساله و دویست‌ساله به معنای پایان خشک‌سالی است و این سیل‌های ویرانگر دست کم نم آبی بر لبان خشک و تشنه طبیعت ایران بوده، بسیاری به این باور رسیدند که ریاضت و صرفه‌جویی در مصرف آب به پایان رسیده و بار دیگر می‌توان محصولات پُرآب‌بر را در استان‌های کم‌آب کاشت و تالاب‌ها و محیط‌زیست هم که هربار حق‌آبه‌ آن‌ها از آب پشت سدها توسط بخش‌های دیگر (شرب، کشاورزی و صنعت) پیش‌خور می‌شد، دیگر اساساً به آب پشت سدها نیازی ندارند و طبیعت خود نیازهای محیط‌زیست کشور را تأمین خواهد کرد.

اما به‌راستی پیام بارش‌ها و سیلاب‌های ناشی از آن چیست؟ آیا به‌راستی خشک‌سالی از طبیعت ایران رخت بربسته است؟ پیش‌بینی هواشناسی و اقلیم‌شناسان درباره وضعیت پیش روی ایران‌زمین تشنه‌لب چیست؟

      بارش‌ها در کدام مناطق کشور بیشتر است

رئیس مرکز ملی خشک‌سالی و مدیریت بحران درباره وضعیت بارش‌ها نسبت به وضعیت نرمال و اینکه آیا وارد ترسالی شده‌ایم یا خیر، گفت: آمار بارش‌ها تا آغاز این هفته (شنبه 19 بهمن‌ماه 1398) نشان می‌دهد که استان آذربایجان شرقی از ابتدای سال آبی (اول مهرماه) تاکنون نسبت به بلندمدت و نرمال منفی بوده و بارش در این استان 25 میلی‌متر کمتر از نرمال است. آذربایجان غربی هم نسبت به وضعیت نرمال 20 میلی‌متر کمتر بوده و به‌صورت درصدی هم 14 درصد زیر نرمال است. اردبیل 23 درصد زیر نرمال بوده و 20 میلی‌متر کمبود بارش دارد. اصفهان 24 درصد زیر نرمال بوده و البرز و ایلام در حد نرمال هستند. بوشهر 50 درصد بالای نرمال بوده و تهران نرمال است؛ چراکه تا مثبت یا منفی 10 درصد خیلی مهم نیست و نرمال به‌شمار می‌رود.

احد وظیفه ادامه داد: چهارمحال و بختیاری منفی 37 درصد بوده و بارش در این استان 124 میلی‌متر کمتر از نرمال بلندمدت است. خراسان شمالی 38 درصد کمتر از نرمال بوده، یعنی 40 میلی‌متر بارشش کمتر از بلندمدت و نرمال است. بارش‌ها در جبهه غرب در کرمانشاه 26 درصد زیر نرمال و در کهگیلویه و بویراحمد 26 درصد زیر نرمال است. یعنی در راسته زاگرس از کهگیلویه تا آذربایجان‌ها زیر نرمال و از این طرف در نوار شمالی در حد نرمال بوده، اما در گلستان 15 درصد کمتر از نرمال است و در خراسان شمالی هم 38 درصد زیر نرمال بوده، یعنی در مناطق پُربارش کشور بارش‌ها زیر نرمال است.

وظیفه در پاسخ به اینکه کدام مناطق کشور بارش بیش از نرمال داشته‌اند؟ گفت: بارش در بوشهر بالای نرمال بوده و در مناطق جنوبی فارس بالای نرمال است؛ اما در مناطق شمالی استان این‌طور نیست. در هرمزگان بالای نرمال بوده، در سیستان و بلوچستان بالای نرمال است و مجموعاً می‌توان گفت مناطقی که پارسال بارش زیر نرمال بود، امسال بالای نرمال هستند و مناطقی که پارسال بسیار بالای نرمال بودند، اکنون زیر نرمال هستند.

وی تصریح کرد: در استان چهارمحال و بختیاری به‌طور متوسط حدود 600 میلی‌متر بارش سالانه داریم، وقتی 38 درصد زیر نرمال است، یعنی عدد خیلی زیادی کاهش بارش داریم؛ بنابراین اینکه گفته می‌شود خشک‌سالی تمام شد و وارد ترسالی شدیم، خیلی علمی نیست، صرفاً می‌توان گفت پارسال بارندگی خوب بوده است.

وقتی به انتهای سال برسیم، ممکن است بگوییم سیستان و بلوچستان دو برابر نرمال بارش داشته و پس باید انتظار داشته باشیم منابع آبش هم دو برابر تغذیه شده باشد؛ اما این‌طور نیست، چراکه این 200 میلی‌متر همه در دو روز باریده و به‌سرعت از منطقه خارج شده است.

وظیفه تأکید کرد: ازنظر هواشناسی یک شاخص کوتاه‌مدت داریم به‌نام شاخص خشک‌سالی که غالب نقاط کشور پارسال از این نظر خوب بوده‌اند و امسال هم جنوب و جنوب شرق کشور خوب است؛ اما منطقه غرب کشورمان شرایط مساعدی ندارد. شاید خشک‌سالی شدید نباشد، اما به‌طور کلی خشک‌سالی حاکم است. بنابراین این تصور که در ترسالی هستیم، اساساً غلط بوده، تصوری که علاوه‌بر نادرست بودن، خطرناک هم هست و تلاش‌های چندساله ما را نقش بر آب می‌کند.

      بهار پُرباران در راه است

یک اقلیم‌شناس نیز دراین‌باره گفت: در ماه فوریه بارش مناسبی نداریم، اما اسفند و فروردین‌ماه پُربارشی خواهیم داشت؛ البته اسفندماه شاید کمی کمتر، اما فروردین‌ماه پُربارشی داریم.

زینب محمدی تأکید کرد: البته این به معنی پایان خشک‌سالی‌ها نیست. حتی در فروردین‌ماه هم نسبت به پارسال نمی‌توانیم بگوییم بارش خیلی زیاد است؛ اما به‌هرحال شرایط بارندگی مناسبی خواهد داشت.

وی تصریح کرد: فراموش نکنیم که این‌ها شاخص‌های حدی هستند که افزایش ناگهانی و یک‌باره است. روز شنبه هفته گذشته حدود ساعت سه بعدازظهر یک بارش تند همراه با باد داشتیم که به‌صورت برف هم بود، اما ماندگار نبود. خیلی به‌ندرت چنین شرایطی پیش می‌آید و اینکه بگوییم از خشک‌سالی خارج شده‌ایم، اصلاً این‌طور نیست. هنوز در شرایط خشک‌سالی هستیم و نمی‌توانیم این ادعا را بکنیم که ما کشوری هستیم که خشک‌سالی را تمام کردیم و وارد ترسالی شده‌ایم.

      خشک‌سالی یا ترسالی؟ مسئله این نیست!

اگرچه آمار و میزان بارش هم مؤید ورود به ترسالی نیست، اما بااین‌حال برخی کارشناسان معتقدند اساساً حتی اگر بارندگی‌ها به حدی بود که می‌توانستیم از ورود به ترسالی صحبت کنیم هم اهمیتی از آن‌دست نداشت که منجر به تغییر سیاست‌های آبی کشور شود.

یک اقلیم‌شناس دیگر دراین‌باره گفت: خشک‌سالی و ترسالی وضعیت‌های نرمال اقلیمی هستند، یعنی ما وقتی می‌گوییم متوسط اقلیمی یک نقطه مقدار مشخصی است و مثلاً می‌گوییم در تهران 250 میلی‌متر بارش سالانه داریم، این وضعیت متوسط خیلی به‌ندرت رخ می‌دهد. معمولاً این‌طور است که بارش 150 یا 300 است و بسته به این میزان به آن وضعیت خشک‌سالی یا ترسالی می‌گوییم و بسته به درصد افزایش یا کاهش نسبت به متوسط، ممکن است بگوییم خشک‌سالی شدید یا ترسالی شدید.

ناصر کرمی توضیح داد: اغلب تا 25 درصد زیر نرمال و یا بالاتر از نرمال را ترسالی یا خشک‌سالی نمی‌گوییم و ادامه شرایط نرمال درنظر می‌گیریم و از 25 درصد که بگذرد، می‌گوییم خشک‌سالی خفیف و یا اگر بارش در همین حد بیشتر باشد، می‌گوییم ترسالی خفیف؛ به همین خاطر این یک بحث کاملاً نرمال است که وقتی بارش بیش از نرمال باشد، می‌گوییم ترسالی و کمتر از آن باشد، می‌گوییم خشک‌سالی.

وی با بیان اینکه خشک‌سالی و ترسالی همیشه بوده و خواهد بود، گفت: دو سال پیش در ایران خشک‌سالی شدید، اما پارسال و امسال ترسالی بوده و جاهایی هم ترسالی شدید است. پارسال قطعاً در ایران ترسالی شدید بود؛ در جایی مثل استان گلستان چنان سیلی رخ داد که گفته شد این میزان بارش در 200 سال گذشته بی‌سابقه بوده است و یا در منطقه لرستان چنان بارشی رخ داد که سیلابش در جلگه خوزستان رها شد و می‌گفتند این بارش حداقل در 80 سال گذشته یعنی از زمانی که رکوردهای بارندگی ما ثبت شده، بی‌سابقه بوده است و یا همین بارش ماه گذشته که در سیستان و بلوچستان مشکلاتی ایجاد کرد، چراکه بارش متوسط سالانه در این استان اگر مثلاً 100 میلی‌متر باشد، طی 48 ساعت در آن 200 میلی‌متر باران بارید؛ یعنی بارشی که باید طی دو سال می‌آمد، در یک روز بارید.

کرمی تصریح کرد: این‌ها وضعیت نرمال است و حتی در همین سیستان و بلوچستان هم نرمال بوده، چون هر صدسال یک‌بار ممکن است این وضعیت رخ بدهد و قطعاً قبلاً هم رخ داده؛ اما نکته این است که اقلیم‌شناسان درباره ایران نگران هستند که تغییر اقلیم به سمت خشک‌تر شدن بوده، یعنی اساساً متوسط بارش در ایران کمتر شده است. تاکنون چیزی حدود 20 درصد بارش‌های ما کاهش یافته و از متوسط سالانه 250 میلی‌متر به 200 میلی‌متر رسیده، هم‌زمان اقلیم هم گرم‌تر شده و حداقل یک درجه تا یک‌ونیم درجه ایران گرم‌تر شده است.

وی هشدار داد: از یک‌طرف بارش 20 درصد کاهش یافته و از طرفی دما بالاتر رفته که این روی تبخیر و تعرق هم اثر می‌گذارد و اثری که ما روی منابع آبی می‌بینیم، در اصل بیش از 20 درصد است و نتیجه آن همین خشکیدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها بوده که می‌بینیم.

کرمی ادامه داد: البته امسال ترسالی داریم، اگرچه بارش خیلی زیادی برای ادامه بهمن و نیمه نخست اسفند پیش‌بینی نمی‌شود، اما بارش‌های خوبی به‌خصوص در فروردین‌ماه و هفته آخر اسفند و شاید حتی در نیمه نخست اردیبهشت‌ماه داشته باشیم. در اغلب نقاط ایران متوسط بیلان بارش امسال بالاتر از نرمال خواهد بود و این به معنای آن است که در ترسالی هستیم؛ پارسال هم ترسالی بود، اما سال پیشش خشک‌سالی داشتیم.

وی در پاسخ به این پرسش که سال آبی بعدی و سال بعد از آن چه وضعیتی خواهند داشت؟ گفت: هنوز پیش‌بینی از سال بعد نداریم و درواقع اصلاً نمی‌توانیم پیش‌بینی از دو سال بعد داشته باشیم. بسیار کار سختی است و آن‌قدر وابسته به حدس و گمان است که ازنظر علمی بی‌ارزش خواهد بود؛ البته می‌توانیم مدل‌سازی کنیم و براساس آن پیش‌بینی هم ارائه دهیم، اما خیلی ارزش علمی نخواهد داشت.

کرمی در پاسخ به اینکه مجموعاً روندها چه می‌گویند و وضعیت پیش روی ایران ازنظر بارش چگونه خواهد بود؟ بیان کرد: اینجا به مدل‌ها و روندهای کامپیوتری برمی‌گردیم؛ مدل‌ها و روندهای کامپیوتری می‌گویند اساساً خاورمیانه در تداوم گرمایش جهانی خشک‌تر می‌شود و به همین خاطر گرچه به‌صورت نرمال در سال‌های آینده گاهی خشک‌سالی و گاهی ترسالی داریم، اما انتظارمان این است که اولاً خشک‌سالی‌ها تعداد و شدتش بیشتر از ترسالی‌ها باشد و دوم اینکه خود ترسالی‌هایی که تجربه خواهیم کرد، غالباً به‌صورت رویداد بارش ناگهانی باشد.

این اقلیم‌شناس تأکید کرد: مجموعاً پیش‌بینی ما این است که ایران هم مثل بقیه خاورمیانه خشک‌تر می‌شود، پس خشک‌سالی‌ها در آینده شدیدتر و طولانی‌تر خواهد بود و بنابراین فشار بر منابع آب ایران قطعاً بیشتر از گذشته خواهد بود. این صرفاً وجه اقلیمی است و بگذریم از مسئله مصرف و تقاضای آب که آن‌هم با افزایش جمعیت قطعاً افزایش پیدا می‌کند.

وی در پایان گفت: به‌هرحال در روندهای کلی اقلیمی بازهم ممکن است ترسالی‌هایی رخ بدهد و قطعاً هم رخ خواهد داد، اما میزان بارشی که دریافت می‌کنیم، کمتر خواهد بود و به همین خاطر فشار روی منابع آب ایران بیشتر می‌شود.