سپهرغرب، گروه زیست‌بوم: منطقه حفاظت‌شده لشگردر (جای لشگر) ملایر با پیشینه‌ای به بلندای تاریخ مادها، چشم‌اندازی زیبا از سیمای منظره دل‌فریب ملایر را به نمایش گذاشته است.

تن‌پوش سبز این دیار به گفته پیشینیان در گذشته محل تاخت‌وتاز ایلات آن دوره ازجمله ایل زند بوده و نام لشگردر نیز از زمان کریم‌خان زند بر این ناحیه مانده است؛ برخی نیز معتقدند که به‌علت حضور لشگریان روس در منطقه، این مکان به‌نام لشگردر نام‌گذاری شد و برخی اسم این منطقه را برگرفته از نام پسر طهمورث (لشکر) می‌دانند.

منطقه حفاظت‌شده لشگردر با مساحت حدود 48 هکتار در جنوب شرقی ملایر واقع شده است و به‌لحاظ دارا بودن پتانسیل‌های بالا در سال 63، به‌عنوان منطقه شکارممنوع اعلام شد و در سال 69 به منطقه حفاظت‌شده ارتقا یافت.

این منطقه سه وضعیت کوهستانی، تپه‌ماهور و دشت را دربرمی‌گیرد و 11 چشمه دائمی به‌نام‌های «قمشلی»، «کله‌بید»، «دره‌غار»، «سی‌یک»، «گیچک»، «اوضامن»، «سلطان‌آباد»، «اوزون‌دره»، «چشمه‌نثار»، «چشمه‌نقلی» و «پیرمهدی» را در خود جای داده است که طراوت و شادابی را به منطقه هدیه می‌دهد.

همچنین 16 روستا در اطراف منطقه وجود دارد که شامل «ازناو»، «سلطان‌آباد»، «قلعه‌جوزان»، «پیرخداوردی»، «چشمه‌قاضی»، «جوزان»، «جوراب»، «ازناوله»، «احمدیه»، «میشن»، «کمازون»، «زنگنه سفلی و علیا»، «احمد روغنی» و «کساوند» است.

روستاهای یادشده در محدوده مرزی منطقه حفاظت‌شده لشگردر قرار گرفته و سه روستای «جوزان»، «پیرخداوردی» و «قلعه‌جوزان» در داخل محدوده منطقه حفاظت‌شده قرار دارند.

به گفته رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست ملایر، منطقه حفاظت‌شده لشگردر دارای تنوع گیاهی و جانوری بالایی است، به‌طوری ‌که 226 گونه گیاهی، 75 گونه پرنده و 18 گونه پستاندار در آن زندگی می‌کنند.

عباس نجاری افزود: منطقه حفاظت‌شده لشگردر دارای گیاهان متنوعی از تیپ گیاهان کوهستانی است و بیشتر ذخایر گیاهی استان همدان در آن دیده می‌شود.

وی اضافه کرد: پوشش گیاهی در ارتفاعات ضعیف‌تر از دامنه‌ها است و در اطراف چشمه‌ها و جویبارها، گیاهان علوفه‌ای غالب هستند؛ درحالی ‌که در ارتفاعات گیاهان درختچه‌ای به‌ویژه گونه «گون» و «کلاه میرحسن» فراوان دیده می‌شود، در دامنه‌ها گونه‌های متعددی از «گندمیان»، «تیره نعناعیان»، «انجیر» و «بادام کوهی» مشاهده شده است.

رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست ملایر اظهار کرد: درمجموع، «کلاه میرحسن»، «گون»، «گل گندم»، «بروموس»، «علف بادبزنی»، «نخود وحشی»، «پیچک صحرایی»، «خاکشیر»، «میخک»، «کنگر»، «علف چای»، «زنیق وحشی»، «کاکوتی»، «اسپند»، «چوبک یا گلکه»، «شکر تیغال»، «آلوچه وحشی»، «زالزالک وحشی»، «رز و بید وحشی»، «انجیر کوهی»، «بادام کوهی»، «یونجه وحشی» و «لاله واژگون» از عمده‌ترین گیاهان منطقه لشگردر هستند.

      لشگردر ذخیره‌گاه گیاهان دارویی

نجاری گفت: از گیاهان دارویی منطقه می‌توان «کنگر»، «کاسنی»، «ریواس»، «کاکوتی»، «شیرین‌بیان»، «بارهنگ» و «پونه» را نام برد؛ همچنین گیاهان علفی و بوته‌ای پوشش گیاهی غالب منطقه را تشکیل می‌دهند.

وی با بیان اینکه تک‌درختچه‌هایی نیز در ارتفاعات میانی منطقه به‌صورت پراکنده دیده می‌شوند، اضافه کرد: از درختچه‌های مهم منطقه گونه‌های «زالزالک»، «انجیر»، «بنه»، «سماق»، «زرشک» و «بادام کوهی» را می‌توان نام برد.

رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست ملایر ادامه داد: منطقه لشگردر ملایر شامل دره‌های متعدد است که هریک با پوشش و ویژگی‌های خاص خود، به زیبایی و غنای منطقه افزوده‌اند.

نجاری اضافه کرد: دره اول و دوم و صخره شیر و پلنگ رویشگاه درختانی چون انجیر و بادام وحشی است، دره «ریواس» واقع در قسمت شمالی منطقه و دره‌های «سماق»، «معدن» و «غار» بین ارتفاعات آهنگران با داشتن درختان سماق، از دیگر دره‌های منطقه هستند.

      تنوع گونه جانوری در لشگردر

رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست ملایر بیان کرد: عمده‌ترین وحوش موجود در منطقه لشگردر شامل «کل و بز»، «قوچ و میش» است و ارتفاعات منطقه جایگاه مناسبی برای رشد و تکثیر این جانوران به‌شمار می‌آید.

نجاری ادامه داد: با توجه به وجود پوشش گیاهی مناسب و نیز منابع آب کافی، علاوه‌بر پستانداران یادشده، گوشت‌خورانی نظیر «گرگ»، «روباه»، «شغال» و «کفتار» نیز در منطقه پراکنده‌اند؛ همچنین «تشی»، «گورکن» و «خرگوش» نیز از گونه‌های جانوری موجود در این منطقه هستند.

وی افزود: در منطقه لشگردر تعداد زیادی از پرندگان به‌صورت فصلی و بومی وجود دارند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به «عقاب طلایی»، «دلیجه»، «کبک نوک‌سرخ»، «تیهو»، «جغد»، «کمرکولی»، «سسک»، «فاخته»، «زرد بره»، «دارکوب» و «پری شاهرخ» اشاره کرد.

رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست ملایر گفت: به‌منظور حفاظت و حراست از منطقه حفاظت‌شده لشگردر ملایر دو پاسگاه محیط‌بانی در روستاهای مجاور منطقه شامل «ازناوله» و «سلطان‌آباد» واقع شده که پاسگاه سلطان‌آباد ضمن اینکه در امر حفاظت از منطقه لشگردر حائز اهمیت است، با داشتن تمامی امکانات رفاهی همه‌ساله پذیرای تعداد زیادی از دانشجویان، اساتید و گردشگران داخلی و خارجی است.

نجاری اضافه کرد: پاسگاه شهید عبدالله یاری در روستای «ازناوله» نیز که محل اصلی استقرار غیر دائمی گارد منطقه است، با داشتن تمامی امکانات اقامتی، خودرو و موتورسیکلت، در راستای اهداف حفاظتی نقش تعیین‌کننده‌ای را در منطقه ‌ایفا می‌کند.

      تعارضات و تهدیدات منطقه لشگردر

وی وجود صنایع حاشیه منطقه، استخراج و فعالیت‌های معدنی ازجمله معدن سرب و روی آهنگران، چرای زودهنگام و مازاد بر ظرفیت در مراتع منطقه و نیز وجود دام غیر مجاز، تخریب و شخم‌زنی اراضی و تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی، پدیده خشک‌سالی، وجود عشایر در منطقه، بوته‌کنی و برداشت بی‌رویه پوشش گیاهی منطقه را ازجمله تهدیدهای منطقه لشگردر ملایر برشمرد.

رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست ملایر درباره استقرار صنایع در حاشیه این منطقه گفت: فعالیت صنایع، انفجار در معدن و سروصدای ناشی از رفت‌وآمد کامیون‌ها موجب هراس، رم و پراکندگی وحوش می‌شود؛ چراکه یکی از ملزومات زندگی وحوش در یک منطقه وجود امنیت و آرامش است.

نجاری افزود: با گذشت زمان و اجرای طرح‌های عمرانی ازجمله توسعه شهرها، روستاها و راه‌ها، زیستگاه‌های گونه‌های جانوری روزبه‌روز کوچک و همانند جزیره شده است؛ درحالی ‌که زیستگاه جانوری مرز و حد جغرافیای و سیاسی ندارد.

وی ادامه داد: توسعه عمرانی ازنظر اکوسیستمی ارتباط بین گونه‌های جانوری را کاهش داده است، درحالی ‌که باید گونه‌ها بتوانند به‌راحتی از یک منطقه به مناطق دیگر تردد کنند.

      چرای زودهنگام و آسیب آن به منطقه

رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست ملایر با بیان اینکه ورود زودهنگام عشایر به منطقه و چرای آنان از دیگر آسیب‌های مورد توجه منطقه لشگردر است، توضیح داد: پیش از تبدیل شدن لشگردر به منطقه حفاظت‌شده دام‌های 16 روستای مجاور آن در این محدوده تعلیف می‌کردند.

نجاری اضافه کرد: چرای زودهنگام در مناطقی که گیاهان مرتعی ریشه ضعیفی دارند، موجب می‌شود گوسفند گیاه یا علف را به‌جای ساقه، از ریشه بکند و باعث بروز خسارت به منطقه شود.

وی اظهار کرد: همچنین بارندگی موجب سست شدن خاک و ریشه ضعیف هم هنگام تعلیف سریع از دل خاک خارج شده و این امر موجب از بین رفتن پوشش منطقه می‌شود؛ اما درصورت تعلیف به‌هنگام، گیاه از ساقه جدا می‌شود.

رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست ملایر افزود: علاوه‌بر این باید ظرفیت منطقه را نیز درنظر گرفت، چراکه هر منطقه‌ای ازنظر اکولوژیکی ظرفیت پذیرش تعداد معدودی احشام را دارد و چرای مازاد، گونه‌های حیات وحش را دچار زحمت و مشقت کرده و آن‌ها برای یافتن منبع تغذیه مناسب، مجبور به مهاجرت می‌شوند.

نجاری گفت: هم‌جواری حیوانات اهلی با وحشی احتمال بروز بیماری‌های مشترک نظیر تب برفکی را نیز افزایش می‌دهد، هرچند با همکاری دامپزشکی این بیماری کنترل شده است.

      کاهش زاد‌وولد وحوش به‌خاطر خشک‌سالی

وی بیان کرد: خشک‌سالی چندسالی است که گریبان‌گیر مناطق مختلفی شده و تداوم این رویه به‌علت کمبود منابع آبی در کاهش پوشش گیاهی تأثیر داشته است.

به گزارش ایرنا، رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست ملایر اضافه کرد: یکی از ویژگی‌های گونه‌های جانوری تنظیم زادوولد براساس شرایط منابع تغذیه‌ای منطقه است و کاهش این منابع در کاهش زادوولد آن‌ها تأثیر مستقیم دارد.

نجاری ادامه داد: همچنین علاوه‌بر کنترل جمعیت از سوی وحوش، کوچ و مهاجرت آنان هنگام کاهش منابع تغذیه‌ای با هدف یافتن منابع تغذیه‌ای مناسب، صورت می‌گیرد.