سپهرغرب، گروه زیست‌بوم: اتحادیه جهانی علوم خاک (International Union of Soil Science) سال 2003، در راستای ارج نهادن به اهمیت خاک و جلوگیری از تخریب و نابودی آن، روز پنج دسامبر را به‌عنوان روز جهانی خاک نامید.

خاک، پیکره‌ای طبیعی و پویاست که بر اثر فرآیندها و عوامل خاکساز تشکیل شده، دربرگیرنده مواد معدنی و آلی است، پوسته خارجی زمین را می‌پوشاند، گیاهان قادر به روییدن در آن هستند و پوشش‌های آبرفتی و سنگی سطح زمین را نیز دربرمی‌گیرد.

خاک به‌عنوان منبع طبیعی، سرمایه ملی و بستر حیات، نقش اساسی در استقرار و رشد جوامع بشری و نیز سایر مخلوقات دارد و درواقع بخشی از زنجیره غذایی انسان و سایر حیوانات از خاک است، به همین دلیل هرگونه آلودگی موجود در خاک می‌تواند طی زنجیره غذایی، به سطوح بالاتر انتقال یافته و درنهایت در انسان تمرکز یابد. خاک از منابع تجدیدپذیر به‌شمار می‌رود، اما براساس مراجع مختلف تشکیل هر سانتی‌متر خاک در شرایط مختلف آب‌وهوایی از 100 تا 10 هزار سال طول می‌کشد. هزینه رفع آلودگی هر متر مکعب خاک به روش‌های مختلف، بین 50 تا پنج هزار دلار بوده (ارزان‌ترین قیمت مرتبط به تبدیل خاک آلوده به بتن است)، از سوی دیگر رفع آلودگی خاک فرآیندی بسیار درازمدت به حساب می‌آید.

با درک عمیق قدر و منزلت منابع خاک کشور و لزوم حفظ و حراست از این سرمایه خدادادی جهت بهره‌برداری پایدار و حفظ امانت برای نسل‌های آینده، اعتقاد راسخ داریم که توسعه پایدار هیچ کشوری بدون توجه بـه منـابع خـاک، دست‌یافتنی نخواهد بود. سال 2015 میلادی از طرف سازمان ملل متحد به‌عنوان سال جهانی خاک تعیین و نام‌گذاری و همچنـین در هرسال روز پنجم دسامبر (15 آذر)، به‌عنوان روز جهانی خاک معرفی شده است. بزرگداشت این سال و این روزها از طرف جامعه جهانی بیانگر لزوم توجه هرچه بیشتر به این سرمایه عظیم خدادادی بوده کـه بـه علـت افـزایش نیازهـای روزافزون جمعیت جهان تحت فشار مضاعف قرار گرفته است. امروزه آثار زیان‌بار عدم توجـه بـه سنت‌های الهـی و سـوء مدیریت در بهره‌برداری از منابع خاک و اراضی پدیدار گشته و زنگ خطر جدی را در مورد رفاه، سـلامت و حتـی ادامه حیات بشر به صدا درآورده است.

      اهمیت خاک در سخنان رهبری

قضیه خاک از قضیه آب مهم‌تر است؛ ما مشکل آب هم داریم، مشکل بزرگی هم هست، لکن برای تهیه آب راه‌های فراوانی وجود دارد؛ برای تهیه خاک حاصلخیز این راه‌ها دیگر وجود ندارد؛ یعنی بی‌توجهی به مبانی حفظ محیط‌زیست، آسیبی که وارد می‌شود، آسیبی نیست که بشود [جبران کرد]. خب، می‌شود پیشگیری کرد، می‌شود علاج کرد.

      اهمیت خاک در سطح جهانی

سال 2015 با پیام خاک سالم برای زندگی سالم از سوی سازمان ملل متحد به‌عنوان سال بین‌المللی خاک اعلام شده است. اختصاص دادن یک سال به این پدیده طبیعت، نشان از ارزشمند بودن آن دارد. ما همه می‌دانیم که خاک‌های جهان به‌دلیل توسعه شهرها، جنگل‌زدایی، شیوه‌های مدیریت و کاربری ناپایدار سرزمین، آلودگی، چرای مفرط و پدیده تغییر آب‌وهوا در معرض خطر نابودی قرار دارند و مادامی که خاک‌ها در خطر باشند، زندگی سالم نیز نمی‌تواند مفهوم چندانی داشته باشد.

یک سال پیش مجمع عمومی سازمان ملل، پنج دسامبر را به‌عنوان روز جهانی خاک و سال 2015 را نیز به‌عنوان سال جهانی خاک اعلام کرد. این کار با هدف بالا بردن آگاهی جوامع و تصمیم‌گیرندگان، آموزش‌های عمومی، پشتیبانی از سیاست‌های و اقدامات مؤثر برای حفاظت از منابع خاک، ترویج سرمایه‌گذاری در مدیریت پایدار خاک، تقویت اهداف توسعه پایدار و دستور کار پس از 2015، جمع‌آوری اطلاعات و نظارت در تمام سطوح برای حفاظت خاک انجام گرفت.

زندگی سالم و پایدار بدون خاک سالم امکان‌پذیر نیست، زیرا خاک سالم، امنیت غذایی را تأمین می‌کند؛ اینکه به بهانه تأمین غذای امروز و افزایش تولید از کود و سموم شیمیایی بی‌رویه استفاده می‌کنیم، خاک‌های حاصلخیز را از بین برده و دیگر نسل آینده منبعی برای تأمین غذای خود نخواهد داشت و این در تقابل با اصول توسعه پایدار است. از سوی دیگر آلودگی خاک به‌راحتی به گیاهان، منابع آبی و موجودات آبزی انتقال یافته و سلامت مصرف‌کننده را به خطر می‌اندازد.

تاکنون یک‌سوم از خاک‌های جهان تخریب شده‌اند و چنانچه این روند ادامه یابد، تا سال 2050 سرانه جهانی زمین قابل کشت و زراعت تا یک‌چهارم میزان آن در سال 1960 تقلیل خواهد یافت. تا سال 2050 جمعیت جهان به بیش از 9 میلیارد خواهد رسید و این میزان به معنای دو میلیارد افزایش جمعیت بیش از جمعیت فعلی جهان است. در این صورت لازم بوده تولید مواد غذایی به میزان 60 درصد افزایش یابد تا بتواند پاسخگوی جمعیتی باشد که خواستار تغذیه‌ای به‌مراتب بهتر از امروز هستند.

نقش خاک در محیط:

- تأمین غذا

- پایه و اساس پوشش گیاهی جهت کشت و مدیریت برای خوراک، فیبر، سوخت و محصولات دارویی

- حافظ تنوع زیستی سیاره زمین

- نگهدارنده یک‌چهارم از کل تنوع زیستی جهان

- نقش کلیدی در تغییرات آب‌وهوایی و در چرخه کربن

- ذخیره‌کننده و بهبوددهنده منابع آبی در برابر سیل و خشک‌سالی

- با توجه به غیر قابل تجدید بودن و نقش‌های متعدد و حیاتی خاک در طبیعت، حفظ آن برای آینده پایدار و امنیت غذایی ضروری است. (بیانیه دبیر کل فائو- سایت فائو)

      تهدیدات زیست‌محیطی خاک در کشور

تهدیدات زیست‌محیطی خاک شامل دو بخش فرسایش و آلودگی خاک می‌شود؛ فرسایش خاک شامل انتقال خاک توسط عواملی نظیر آب و باد است که این عمل منجر به از دست رفتن خاک، آب و عناصر غذایی موجود در خاک می‌شود. براساس برآوردهای انجام‌شده، فرسایش خاک کشور در سال 1355 معادل یک میلیارد تُن بوده که 10 سال بعد به یک‌ونیم میلیارد تُن و در سال 1375 به دوونیم میلیارد تُن افزایش یافته است. درحال حاضر میزان فرسایش خاک در ایران، حدود 16.7 تُن در هکتار بوده که با شاخص جهانی پنج تا 6 تُن در هکتار، فاصله بسیار زیادی دارد که از این میزان سالانه بیش از 100 هزار هکتار مراتع درحال تخریب است و بیش از 400 هزار هکتار در معرض نابودی قرار دارد. به این میزان باید حجم خاک‌هایی که بر اثر افزایش شوری، سدیمی شدن، مشکلات ماندابی و زه‌کشی بدون استفاده می‌شوند را نیز اضافه کرد.

حدود هشت میلیون هکتار زمین قابل کشت آبی در کشور وجود دارد که بر اثر تخریب و مسائلی مانند خشک‌سالی و افزایش شوری روزبه‌روز درحال کم شدن است.

از سوی دیگر جمعیت همچنان درحال افزایش بوده و این درحالی است که ما نمی‌توانیم خاک تولید کنیم، زیرا تولید هر یک سانتی‌متر خاک به صدها سال زمان نیاز دارد. بنابراین ناچاریم همین میزان خاک حاصلخیز خود را حفظ کنیم که این موضوع نیازمند تلاش جمعی مردم، مسئولان و پشتیبانی قانونی از دستگاه‌های اجرایی است.

خسارت ناشی از فرسایش و تخریب خاک به‌صورت مختلف سالانه در حدود سه هزار و ‌500 میلیارد ریال برآورد شده است. هزینه فرسایش در ایران معادل ‌14 درصد درآمد ناخالص ملی بوده، ایران یکی از هفت کشور آسیایی است که بیشترین میزان هدررفت خاک را دارد.

برخی از مهم‌ترین پیامدهای فرسایش خاک در ایران موارد زیر هستند:

- کاهش ‌11 درصدی وسعت جنگل‌های ایران در طول‌40 سال

- رسوب‌گذاری در حدود 240 میلیون مترمکعب در حوزه سدهای کشور (معادل سالانه پنج سد با ذخیره ‌50 میلیون مترمکعب)

- بیابان‌زایی در بیش از ‌100 میلیون هکتار از اراضی کشور

- کاهش قابلیت تولید محصول

- افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای (N2O, CH4, CO2) به اتمسفر و گرم شدن جهانی هوا

آلودگی خاک ناشی از توسعه ناپایدار فعالیت‌های صنعتی، شهری، معدنی و کشاورزی از عوامل عمده تخریب خاک به‌شمار می‌روند. در اثر گسترش آلودگی و تخریب خاک، ‌بیابان‌زایی در زمین‌های خشک و نیمه‌خشک که کشورمان نیز جزء آن‌ها محسوب می‌شود، به وقوع می‌پیوندد که یکی از پیامدهای هدررفت خاک به‌شمار می‌رود. ایران یکی از هفت کشور آسیایی است که بیشترین میزان هدررفت خاک را دارد. 20 درصد کاهش قابلیت تولید محصول نیز یکی دیگر از پیامدهای اتلاف منابع خاک در کشور به‌شمار می‌آید.

سرعت رشد جمعیت جهان با نسبت 1.8 درصد در هرسال و متعاقب آن ناآگاهی و عدم مدیریت مناسب با توجه به توزیع نامتعادل منابع خاک در کره زمین، تلاش انسان به‌منظور دستیابی به انواع مواد غذایی و محصولات کشاورزی، محدودیت موجود در منابع خاک، سرانه زمین و غیره این تخریب و هدررفت را تشدید کرده است.