بازگشت به مدرسه؛ زخمها و اضطرابهای پنهان
یک روانشناس با اشاره به تأثیر یک سال دوری دانشآموزان از فضای حضوری مدرسه بر عملکرد روانی، اجتماعی و تحصیلی آنها، گفت: بازگشت دانشآموزان به مدرسه پس از این وقفه، بهویژه برای کودکانی که تحت تأثیر اضطرابهای ناشی از جنگ و کاهش تعاملات اجتماعی قرار گرفتهاند، نیازمند همراهی تدریجی خانواده و مدرسه، انعطاف کادر آموزشی و تقویت نظام مشاوره و روانشناسی است.
در آستانه آغاز سال تحصیلی جدید، توجه به شرایط متفاوت سال گذشته و پیامدهای آن بر دانشآموزان اهمیت ویژهای دارد. سال تحصیلی گذشته بهدلیل تعطیلیهای متعدد ناشی از مسائل مرتبط با انرژی و آلودگی هوا و همچنین تعطیلی مدارس از اسفندماه بهدلیل جنگ، برای بسیاری از دانشآموزان با کاهش قابلتوجه حضور در فضای فیزیکی مدرسه همراه بود و تنها برخی مقاطع و مدارس در پایان سال امتحانات خود را بهصورت حضوری برگزار کردند.
در نتیجه، بخش عمدهای از دانشآموزان حدود یک سال از محیط آموزشی حضوری فاصله داشتند، حال سال تحصیلی جاری قرار است تمام مقاطع تحصیلی بهصورت حضوری فعالیت خود را آغاز کنند. این شرایط، بازگشت دانشآموزان به مدرسه را نیازمند تغییر برخی عادتها و آمادگی روانی و عاطفی میکند.
برخی دانشآموزان ممکن است در این مدت آسیبهایی را تجربه کرده یا خاطرات تلخی داشته و دانشآموزان سنین پایینتر نیز ممکن است بخشی از عادتهای یادگیری خود را از دست داده باشند. همچنین دوری طولانی از مدرسه میتواند در برخی دانشآموزان موجب بیمیلی، اضطراب یا دشواری در برقراری ارتباط و سازگاری مجدد با محیط مدرسه شود.
از این رو، بازگشت به آموزش حضوری پس از یک سال دوری، نیازمند توجه جدی به آمادگی روانی و عاطفی دانشآموزان است؛ چراکه تغییر سبک زندگی، عادت به آموزش غیرحضوری و کاهش تعاملات حضوری میتواند روند سازگاری برخی از آنان با مدرسه را دشوار کند.
در همین زمینه، با یکی از اعضای هیئتعلمی دانشگاه آزاد اسلامی تهران و دکتری روانشناسی تخصصی به گفتوگو پرداختهایم.
** بازگشت به مدرسه و ضرورت همراهی تدریجی خانواده و مدرسه
منصور علیمهدی اظهار کرد: در دوران کرونا، دانشآموزانی که باید در زمان مشخصی از روز در مدرسه حضور مییافتند و تعاملات اجتماعی و روابط بینفردی خود را داشتند، بهواسطه مجازی شدن آموزش، بهیکباره با محدودیتهایی مواجه شدند که ارتباطات اجتماعی و چهرهبهچهره آنان را کاهش داد. این مسئله تاحدودی در فرآیندهای روانی و عملکردهای روزمره آنها اختلال ایجاد کرد.
وی با ابراز اینکه بسیاری از دانشآموزانی که دوره آموزش مجازی در شیوع ویروس کرونا را پشت سر گذاشتند، با چنین شرایطی بیگانه نیستند افزود: در حوزه روانشناسی، یکی از علائم و نشانههای کلی اختلالات روانی، اختلال در عملکرد فرد است؛ به این معنا که روند عادی زندگی فرد به هر دلیلی، اعم از فعالیتهای تحصیلی، روابط بینفردی، خانوادگی یا شغلی، مختل و از حالت طبیعی خارج شود.
این روانشناس با اشاره به وقفه ایجادشده در روند آموزش حضوری، نخستین چالش پیشروی دانشآموزان را تنظیم ساعات خواب و بیداری دانست و گفت: برخی دانشآموزان بهدلیل تغییر الگوهای گذشته، به ساعتهای جدید خواب و بیداری عادت کردهاند، نخستین چالشی که با آغاز سال تحصیلی خانوادهها و مدارس با آن مواجه خواهند بود.
علیمهدی تأکید کرد: خانوادهها باید بهتدریج الگوی خواب و بیداری دانشآموزان را تنظیم کنند و این موضوع را بهروز اول مهر موکول نکنند؛ کودک تا روز اول مدرسه نباید با روال گذشته زندگی کند و ناگهان برای بیداری در ساعات اولیه صبح تحت فشار قرار بگیرد، بلکه این تغییر باید بهتدریج و پیش از بازگشایی مدارس صورت گیرد.
وی دومین مسئله را نحوه اطلاعرسانی درباره شیوه آموزش دانست و گفت: یکی از انتقادها به برخی خانوادهها و رسانهها این است که در آستانه سال تحصیلی، همچنان از احتمال مجازی شدن کلاسها سخن میگویند. این بلاتکلیفی، الگوی ذهنی دانشآموز را برای نظمبخشی به زندگی برهم میزند.
این عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران تصریح کرد: دانشآموز باید بتواند حضور دوباره در کلاس درس و انجام تکالیف را در ذهن خود تثبیت کند؛ در حالیکه فقدان برنامهای مشخص، الگوهای ذهنی او را تخریب کرده و او را فردی متزلزل و بیبرنامه بار میآورد.
علیمهدی تأکید کرد: اگر بناست آموزش تا پایان سال حضوری باشد، باید با قاطعیت و بهدور از اظهارنظرهای متناقض اعلام شود تا از ایجاد تنش و بینظمی در زندگی دانشآموزان جلوگیری شود.
** ضرورت انعطاف مدرسه در ماههای نخست سال تحصیلی
وی با اشاره به نقش سیستم آموزشی گفت: معلمان و کادر مدرسه باید شرایط موجود را درک کنند و در ماههای نخست، از تأکید افراطی بر الگوهای سختگیرانه آموزشی بپرهیزند.
این روانشناس افزود: در روزهای ابتدایی سال تحصیلی نباید انتظارات آموزشی گذشته را تکرار کرد. اگر به هر دلیلی ریتم زندگی دانشآموز برهم خورده یا بینظمی ایجاد شده است، لازم است کادر مدرسه در ماه اول با تابآوری و انعطاف بیشتری برخورد کنند.
علیمهدی تأکید کرد: این رویکرد در مورد تکالیف درسی نیز صادق است. با توجه به آسیبهای آموزش مجازی و افت کیفیت ناشی از نبود تعامل چهرهبهچهره، انتظارات آموزشی امسال باید متناسب با شرایطی که دانشآموزان در یک سال گذشته تجربه کردهاند، تنظیم شود.
*ضرورت تقویت نظام مشاوره در مدارس
وی تقویت نظام مشاوره مدارس را یکی دیگر از الزامات سال تحصیلی جدید برشمرد و افزود: برخی دانشآموزان ممکن است در سازگاری با شرایط جدید دچار مشکل شوند که در این شرایط، نقش مشاوران مدرسه تعیینکننده است.
این عضو هیئتعلمی دانشگاه تصریح کرد: شناسایی این دانشآموزان باید از طریق مصاحبههای تخصصی و مشاهدات عینی در اولویت قرار گیرد و سیستم مشاورهای و درمانی مدارس در یک تا دو ماه نخست سال تحصیلی، فعالیت خود را در این زمینه افزایش دهد.
علیمهدی با تأکید بر نقش خانوادهها افزود: برگزاری دورههای آموزشی ویژه والدین، به هماهنگی بیشتر و بهبود روند بازگشت دانشآموزان به چرخه آموزش کمک شایانی خواهد کرد.
*ضرورت مدیریت اضطراب بازگشت به مدرسه
وی با اشاره به احتمال بروز اضطراب در دانشآموزان گفت: این نگرانیها اغلب حول محور انتظارات مدارس، عملکرد تحصیلی و تغییر شرایط از آموزش مجازی به حضوری (بهویژه برگزاری امتحانات) شکل میگیرد.
این روانشناس تصریح کرد: کادر آموزشی مدارس باید نسبت به این چالشها آگاهی کامل داشته باشند و با بهرهگیری از آموزشهای تخصصی، شیوههای صحیح مدیریت این اضطرابها را بیاموزند تا در برخورد اولیه با دانشآموزان، بهترین واکنش را داشته باشند.
تأثیر دوری از مدرسه بر مهارتهای اجتماعی
علیمهدی در ادامه درباره پیامدهای دوری طولانیمدت از محیط مدرسه بر مهارتهای عاطفی و عادتهای یادگیری دانشآموزان هشدار داد و گفت: کاهش ارتباطات اجتماعی یکی از زنگخطرهای سلامت روان است؛ چراکه حتی افراد سالم نیز در صورت انزوای طولانیمدت، مستعد ابتلا به مشکلات روانی خواهند بود.
وی با اشاره به شرایط خاص دانشآموزانی که بهواسطه جابهجایی محل زندگی یا آسیبهای محیطی دچار تغییرات ناگهانی شدهاند، افزود: این دانشآموزان بهدلیل عدم شناخت از محیط و افراد جدید، بیش از سایرین در معرض «اضطراب اجتماعی» هستند و نیاز دارند که در بازگشت به محیط جدید، حمایتهای ویژهای برای برقراری ارتباط مؤثر دریافت کنند.
وی تصریح کرد: در سال تحصیلی پیش رو با طیفی از دانشآموزان مواجهیم که مهارتهای اجتماعی آنها بهشدت آسیب دیده است؛ پیامد این آسیب، بهطور مستقیم سلامت روان، پیشرفت تحصیلی و تشدید اضطراب را در پی دارد و حتی ممکن است دانشآموز را به سمت افسردگی و انزوا سوق دهد.
*بازسازی روابط اجتماعی
این استاد دانشگاه در خصوص راهکار مواجهه با اضطراب اجتماعی دانشآموزان گفت: وقتی دانشآموز از تعاملات اجتماعی فاصله گرفته، بازگرداندن او به فضای ارتباطی باید کاملاً تدریجی و نظاممند انجام شود. اگر سیستم آموزشی بیش از حد بر بازگشت فوری به شرایط گذشته تأکید کند، اضطراب مانع عملکرد دانشآموز میشود؛ از سوی دیگر، رها کردن کامل او نیز ممکن است به تثبیت انزوا و رفتارهای اجتنابی منجر شود.
علیمهدی پیشنهاد کرد: نقش روانشناس مدرسه در این مسیر تعیینکننده است تا متناسب با میزان اضطراب هر فرد، سازوکار مناسبی تعریف شود.
وی افزود: دبیران و آموزگاران باید بر «یادگیری مشارکتی» متمرکز شوند و با تشکیل گروههای کوچک درسی، دانشآموزان را به همکاری ترغیب کنند تا ناخواسته به انزوای آنان دامن زده نشود. همچنین، تشویق خانوادهها به شکلگیری گروههای دوستی و تدارک برنامههای فرهنگی-اجتماعی در مدرسه برای تقویت تعاملات گروهی، گامی ضروری در جهت بهبود روابط بینفردی و کاهش اضطراب اجتماعی دانشآموزان است که باید جدی گرفته شود.
** احتمال بروز اختلال استرس پس از سانحه در برخی دانشآموزان
این روانشناس با اشاره به پیامدهای روانی دوران جنگ گفت: اگرچه تجربههای تنشزای آن دوران، برخی افراد را مستعد ابتلا به اختلالات روانی میکند، اما نباید تصور کرد که این آسیبها در همه افراد بهطور یکسان بروز مییابد.
علیمهدی افزود: یکی از شایعترین این اختلالات، «استرس پس از سانحه» است که ممکن است با بازگشت مکرر ذهنی به تجربههای تلخ گذشته، تداعیهای صوتی و اضطراب شدید نمایان شود. در این افراد، کاهش چشمگیر تمایل به حضور در جمع و محدود شدن تعاملات اجتماعی از نشانههای بارز به شمار میرود.
وی تأکید کرد: در مواجهه با دانشآموزانی که دچار افت تحصیلی یا تغییرات رفتاری شدهاند، باید از اعمال فشار برای تطبیق فوری با شرایط جدید پرهیز کرد.
فرصت سهماهه برای سازگاری
وی با تأکید بر ضرورت صبوری در مواجهه با تغییرات ناگهانی زندگی گفت: سازگاری با شرایط جدید نیازمند زمان است و باید دستکم سهماه فرصت در اختیار دانشآموز قرار گیرد.
این عضو هیئتعلمی دانشگاه افزود: بهطور معمول یک فرد میتواند در این بازه سهماهه خود را با مؤلفههای جدید وفق دهد؛ اما اگر این دوره سپری شود و نشانهای از بهبود در شرایط فرد مشاهده نشود، احتمال بروز «اختلال سازگاری» مطرح است و دانشآموز برای بازگشت به روال عادی، نیازمند دریافت مداخلات تخصصی و حرفهای خواهد بود.
