وارونگی در کمین هوای همدان؛ آلودگی را پیش از محبوسشدن مهار کنیم
یک اقلیمشناس همدانی با بیان اینکه پدیده وارونگی دما بهتنهایی عامل آلودگی نیست، بلکه مدیریتِ میزان انتشار آلایندهها پیش از وقوع این پدیده، تعیینکننده شدت و ماندگاری آلودگی در شهر است گفت: پیشبینی شرایط جوی و اقدامات پیشگیرانه در حوزه ترافیک و ناوگان، راهکار اصلی برای جلوگیری از ورود شاخص هوا به محدوده ناسالم است.
با نزدیک شدن به فصل سرد سال، نگرانی درباره افزایش آلودگی هوای همدان و تکرار روزهای ناسالم بار دیگر جدی میشود؛ روزهایی که سکون هوا، کاهش سرعت باد و شکلگیری پدیده وارونگی دما میتواند شرایط پراکنده شدن آلایندهها را دشوار کند. با این حال، آنچه در این میان اهمیت دارد این است که وارونگی دما به خودی خود یک پدیده طبیعی است و نمیتوان تمام مسئولیت آلودگی هوا را متوجه آن دانست؛ چراکه شدت آلودگی در چنین شرایطی تا حد زیادی به میزان آلایندههایی بستگی دارد که پیش از شکلگیری یا همزمان با ماندگاری هوای پایدار وارد جو میشوند.
در همدان، خودروهای شخصی و عمومی، ناوگان فرسوده، ترافیک شهری، فعالیت برخی مراکز صنعتی و کارگاهی و همچنین گردوغبار ازجمله عواملی هستند که میتوانند بر کیفیت هوا اثر بگذارند؛ هرچند منشأ همه آلایندهها یکسان نیست، بهویژه در مورد گردوغبار، بخشی از منابع ممکن است خارج از محدوده استان یا حتی خارج از مرزهای کشور قرار داشته باشد.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که آیا میتوان پیش از رسیدن هوا به وضعیت ناسالم، برای کاهش آلایندهها اقدام کرد؟ آیا مدیریت ترافیک، توسعه و نوسازی حملونقل عمومی، کنترل منابع آلاینده و افزایش ایستگاههای پایش میتواند شدت یا مدت آلودگی را کاهش دهد؟ اساساً سهم عوامل طبیعی و انسانی در آلودگی هوای زمستانی همدان چگونه از یکدیگر تفکیک میشود؟
برای بررسی این موضوع، دو دیدگاه کارشناسی و مکمل ارائه شده؛ زهره مریانجی، متخصص اقلیمشناسی، به تحلیل عوامل جوی ازجمله سازوکار وارونگی دما، نقش سرعت باد و ضرورت اقدامات پیشگیرانه میپردازد. در مقابل، عادل عربی، معاون محیط زیست انسانی ادارهکل حفاظت محیط زیست همدان، با تمرکز بر وظایف اجرایی، قانون هوای پاک، مدیریت ترافیک و منابع انتشار آلایندهها، الزامات کنترل آلودگی هوا را تشریح میکند. جزئیات این دو دیدگاه را در ادامه میخوانید:
اقلیمشناس، درباره وضعیت آلودگی هوای همدان در فصول سرد اظهار کرد: بهدلیل نبود آمار دقیق و در دسترس، در حال حاضر نمیتوان سهم هر یک از منابع آلاینده را با قطعیت مشخص و عاملی را به عنوان مقصر اصلی معرفی کرد.
زهره مریانجی، افزود: با این حال، نقش تردد خودروها در شهر و همچنین فعالیت کارگاهها و صنایع پیرامونی انکارناپذیر است؛ بهویژه در روزهای سرد سال که با سکون هوا و نبود وزش باد، آلایندهها تخلیه نمیشوند و غلظت آنها افزایش مییابد. حتی برخی آلایندههای سنگین و خطرناک مانند سرب و فلزات سنگین در چنین شرایطی در سطح شهر تهنشین میشوند.
وی با تأکید بر اینکه «وارونگی دما» ذاتاً پدیدهای طبیعی است، تصریح کرد: میزان آلودگی در زمان وارونگی، مستقیماً به حجم آلایندههای ورودی به جو بستگی دارد؛ بنابراین نمیتوان خود این پدیده را عامل تولید آلودگی دانست، بلکه مسئله اصلی، مهار انتشار آلایندهها پیش از وقوع و در زمان ماندگاری پایداری جو است.
*انواع وارونگی و شرایط شکلگیری آن در همدان
این کارشناس هواشناسی با اشاره به انواع وارونگی دما اظهار کرد: یکی از این پدیدهها زمانی رخ میدهد که تودههوای بسیار سرد و سنگین در زمستان بر فراز شهر مستقر شود. در شبهای صاف و بسیار سرد که دما حتی تا منفی 20 یا 25 درجه افت میکند، زمین گرمای خود را از دست میدهد و برخلاف حالت عادی، با افزایش ارتفاع، دما نیز بالاتر میرود. این نوع وارونگی کاملاً طبیعی و متأثر از سامانههای پرفشار شمالی است و ارتباطی به وجود آلایندهها ندارد.
مریانجی ادامه داد: در حالت دیگر، با قرارگیری لایه هوای گرم روی هوای سرد و در صورت سکون جو، آلایندهها در لایههای زیرین حبس میشوند. در این وضعیت، تنها وزش باد میتواند سد وارونگی را بشکند و هوا را تهویه کند؛ از همین رو، سرعت باد کلیدیترین شاخص در پیشبینی شدت آلودگی است.
*پیشبینی سرعت باد؛ کلید مدیریت روزهای آلوده
وی با تأکید بر لزوم اقدامات پیشگیرانه تصریح کرد: گر الگوهای هواشناسی از 48 ساعت تا یک هفته قبل نشان دهند که با هوایی آرام، بدون باد و مستعد وارونگی روبهروییم، نباید تا رسیدن به نقطه بحران و روز آلوده دست روی دست گذاشت.
این کارشناس اقلیمشناسی افزود: مدیریت این شرایط نیازمند تدابیر زودهنگام است؛ اقداماتی همچون تقویت ناوگان حملونقل عمومی، اجرای محدودیتهای ترافیکی یا طرح زوج و فرد، و همچنین کاهش یا توقف موقت فعالیت واحدهای صنعتی آلاینده تا زمان بازگشت پایداری به جو.
*گردوغبار؛ آلایندهای که همیشه منشأ محلی ندارد
مریانجی با بیان اینکه آلودگی هوا صرفاً محدود به گازها و فلزات سنگین نیست، اظهار کرد: گردوغبار نیز از آلایندههای خطرساز است که سلامت گروههای حساس نظیر بیماران قلبی، تنفسی، کودکان و سالمندان را تهدید میکند. در مواجهه با این پدیده، پیشبینی زودهنگام امکان اطلاعرسانی بموقع و کاهش تردد شهروندان در فضای باز را فراهم میآورد.
وی با اشاره به فرامنطقهای بودن منابع گردوغبار تصریح کرد: گاهی کانون این آلاینده صدها کیلومتر دورتر یا خارج از مرزهای کشور است که در این صورت، مهار آن از عهده مدیریت محلی خارج است. اما در خصوص کانونهای استانی و داخلی، میتوان با برنامههای بلندمدت و مستمری چون حفظ رطوبت و تثبیت خاک، کاشت گونههای مقاوم به خشکی و ایجاد پوشش گیاهی، از شدت تولید گردوغبار کاست.
*ضرورت توسعه شبکه پایش کیفیت هوا
این کارشناس اقلیمشناسی با تأکید بر نقش ایستگاههای سنجش آلودگی در تحلیل دقیق وضعیت شهر گفت: توسعه شبکه پایش و اولویتبخشی به نقاط پرتردد و متراکم، پایه اصلی مدیریت آلودگی هواست. اگر امکان استقرار ایستگاه در تمام مناطق وجود ندارد، باید حسگرها دستکم در گلوگاههای ترافیکی و نواحی مستعد انباشت آلاینده مستقر شوند.
مریانجی خاطرنشان کرد: دادههای این ایستگاهها فقط برای هشدار روزمره نیست؛ بلکه کاربردی راهبردی در شهرسازی و توسعه شهری دارد. اگر آمارها نشان دهند محدودهای زیر بار ترافیکی و تجاری سنگین قرار دارد، میتوان در طرحهای جامع، بارگذاری این کاربریها را به مناطق دیگر منتقل کرد.
*ارزیابی عملکرد دستگاهها با تعداد روزهای سالم و ناسالم
وی با تأکید بر لزوم تعریف شاخصهای کمی برای ارزیابی عملکرد دستگاههای متولی اظهار کرد: شمار روزهای سالم و پاک در مقایسه با روزهای ناسالمِ سال، در کنار متغیرهایی چون نرخ رشد جمعیت، میتواند معیاری مناسب برای سنجش مدیریت آلودگی هوا باشد. البته باید سهم پدیدههای طبیعی نظیر سامانههای پرفشار، افت سرعت باد و وارونگیهای دینامیکی از قصور انسانی و ضعف مدیریتی تفکیک شود.
وی خاطرنشان کرد: ملاک دیگر، تابآوری شهر در دورههای اوج تردد و گردشگری است؛ اگر در مقاطع پیک شلوغی، شاخص کیفیت هوا در محدوده مجاز باقی بماند، نشاندهنده موفقیت نسبی در ساماندهی ترافیک و مدیریت شهری است.
*آلودگی هوا فقط بر عهده محیطزیست نیست
در ادامه، معاون محیطزیست انسانی ادارهکل حفاظت محیطزیست استان همدان، با اشاره به وظایف دستگاهها پیش از وقوع وارونگی دما گفت: پیشگیری از آلودگی، پیش از هر چیز در گرو مدیریت شهری است. شهرداری به عنوان متولی ناوگان حملونقل و جریان ترافیک، رسالت سنگینی در مهار این پیامدها دارد. محیطزیست صرفاً وظیفه پایش مداوم و اطلاعرسانی بر اساس قانون هوای پاک را عهدهدار است و با توجه به تقسیم وظایف حاکمیتی، مهار همه متغیرها در حیطه اختیارات این سازمان نیست.
عادل عربی، همچنین درباره افزایش ایستگاههای سنجش آلودگی در همدان توضیح داد: خرید ایستگاه جدید مدتهاست با همکاری شهرداری پیگیری میشود و حتی نقطه استقرار آن نیز معین شده، اما جهش نرخ ارز و تحریمها، فرایند واردات تجهیزات را به تعویق انداخت. با این حال شورای شهر مجوزهای لازم را صادر کرده و امید میرود با تأمین اعتبار، این ایستگاه بهزودی راهاندازی شود؛ چراکه تصمیمگیری صحیح در مواجهه با آلودگی و حق اطلاع شهروندان، مستلزم دادههای دقیق و لحظهای است.
*اجرای قانون هوای پاک نیازمند همکاری چند دستگاه است
وی با اشاره به تکالیف قانونی دستگاهها اظهار کرد: در مواد 6 تا 10 قانون هوای پاک، وظایف نهادهای متولی به صراحت تبیین شده و اجرای تمامعیار آن گامی اساسی در مهار آلودگی هواست. در این زنجیره، محیط زیست نقش نظارتی بهویژه بر عملکرد مراکز معاینه فنی خودروهای سبک و سنگین را بر عهده دارد و در کنار آن، دستگاههایی همچون پلیس راهور، شهرداریها، وزارت کشور و صمت نیز مسئولیتهای مشخصی دارند؛ چراکه مدیریت آلودگی هوا مسئلهای فرابخشی است.
وی با اشاره به ماده 7 این قانون افزود: روانسازی ترافیک شهری راهکاری مستقیم برای کاهش آلایندههاست؛ زیرا هرچه حرکت خودروها پیوستهتر باشد، از بار ترافیکی ناشی از توقف و حرکتهای مکرر و مصرف مضاعف سوخت کاسته میشود.
*نوسازی ناوگان و مدیریت خودروهای فرسوده
معاون محیط زیست انسانی ادارهکل حفاظت محیط زیست استان، خروج خودروهای فرسوده از چرخه تردد و نوسازی حملونقل عمومی را ضرورتی اجتنابناپذیر دانست و تصریح کرد: همدان نیازمند ارتقای سهم حملونقل همگانی است، اما این تحول تنها با افزودن اتوبوس به خطوط محقق نمیشود.
عربی تأکید کرد: شبکه حملونقل عمومی باید به قدری منظم، سریع و گسترده باشد که شهروندان را به ترجیح آن بر خودروی شخصی ترغیب کند. اگر اتوبوس و تاکسی دسترسپذیر و وقتشناس نباشد، تمایل به تردد با خودروهای تکسرنشین پابرجا میماند. بنابراین شهرداری باید همزمان با افزایش ظرفیت، بهکارگیری ناوگان نوین مجهز به سوختهای پاک، خودروهای گازسوز، برقی و هیبریدی را در دستور کار قرار دهد.
*خودروهای شخصی و ناوگان عمومی در سیاهه انتشار همدان
وی اذعان کرد: آخرین مطالعه سیاهه انتشار آلایندهها در همدان مربوط به سال 1399 است. این طرح که با وجود محدودیت اعتبارات و فراتر از الزاماتِ معمول برای کلانشهرها انجام شد، نشان میدهد خودروهای شخصی، وانتبارها، مینیبوسها و بهویژه تاکسیها به دلیل پیمایش بالا، سهم عمدهای در تولید آلایندههای شهری دارند.
این مسئول ادامه داد: با گذشت 6 سال از این پژوهش، ترکیب ناوگان خودرویی دگرگون شده و استناد به ارقام جزئی آن گزارش، دیگر برای وضعیت کنونی دقیق نیست؛ با این حال، الگوی کلی منابع آلاینده همچنان پابرجاست. بر همین اساس، نوسازی ناوگان تاکسیرانی، تقویت و افزایش حملونقل عمومی، و مدیریت تردد خودروهای باری و مینیبوسها در هسته مرکزی شهر، راهکارهای اصلی برای مهار بار آلودگی است.
عربی ابراز کرد: آلودگی هوا در فصل سرد بهدلیل همپوشانی احتراق ناقص سوخت با پدیده وارونگی دما، رفتار متفاوتی دارد و آلایندهها را در لایههای پایین جو حبس میکند. در این روزها، کیفیت عملکرد مدیریت شهری نقش تعیینکنندهای در شدت و زمان ماندگاری آلودگی دارد. ا
وی گفت: گرچه پیشبینی دقیق شمار روزهای ناسالم زمستان به دلیل وابستگی به الگوهای متغیر جوی ناممکن است، اما اجرای کامل تکالیف قانونیِ مواد 6 تا 10 قانون هوای پاک، موثرترین راهکار برای کاهش غلظت آلایندهها و مدیریت بحران در روزهای پایدار جوی محسوب میشود.
*پنج شهر همدان دارای ایستگاه پایش کیفیت هوا هستند
این مسئول خاطرنشان کرد: شبکه پایش کیفیت هوای استان همدان شامل 5 ایستگاه مجهز خارجی در شهرهای همدان، ملایر، اسدآباد، کبودراهنگ و نهاوند است که وظیفه رصد آلایندههای اصلی نظیر ذرات معلق (PM2.5 و PM10)، ازن، اکسیدهای گوگرد و نیتروژن را بر عهده دارند. همچنین یک ایستگاه پایش ایرانی نیز در فامنین فعال است که صرفاً به سنجش ذرات معلق اختصاص دارد.
عربی اظهار کرد: بررسی دادههای کیفی در پنجماهه نخست سال 1405، نشاندهنده وضعیت نامطلوبتری نسبت به مدت مشابه سال قبل است که عامل اصلی این نوسان، افزایش غلظت گردوغبار و ذرات معلق گزارش شده است.
وی با بیان اینکه منشأ بخش عمدهای از گردوغبارِ ورودی به استان، فراتر از مرزهای جغرافیایی استان و حتی کشور است؛ بنابراین کنترل آن در حیطه وظایف و امکانات دستگاههای اجرایی استانی نمیگنجد مطرح کرد: با این حال، در آلودگیهای انسانساز نظیر ترافیک شهری و احتراق ناقص سوخت، ظرفیت و امکان مدیریت بیشتری برای مهار آلودگی وجود دارد.
وی تصریح کرد: این رویکرد بهویژه در فصل زمستان که پدیده وارونگی دما، ماندگاری آلایندههای ترافیکی را در لایههای پایین جو تشدید میکند، اهمیت دوچندانی مییابد و اجرای دقیق تکالیف قانونی توسط دستگاههای مسئول را بیش از پیش ضروری میسازد.
*حملونقل عمومی باید آنقدر کارآمد باشد که مردم خودرو را کنار بگذارند
این مسئول با تأکید بر نقش کلیدی حملونقل عمومی در مدیریت کیفیت هوا، اذعان کرد: حتی با فرض تداوم کیفیت فعلی سوخت، تقویت ناوگان حملونقل عمومی و افزایش جذابیت آن برای شهروندان، میتواند جایگزین مناسبی برای خودروهای شخصی باشد. در واقع، هرچه شبکه حملونقل عمومی در دسترستر و سریعتر باشد، گرایش به استفاده از خودروی شخصی کاهش یافته و بار آلودگیِ ناشی از آن مدیریت خواهد شد. بدیهی است نوسازی ناوگان و استفاده از خودروهایی با استاندارد آلایندگی بالاتر، میتواند اثربخشی این سیاست را دوچندان کند.
عربی در پاسخ به اینکه مردم چگونه میتوانند عملکرد دستگاههای مسئول را در پایان فصل زمستان ارزیابی کنند؟ گفت: شاخصهای اصلی برای این ارزیابی، مقایسه تعداد روزهای ناسالم، میزان غلظت آلایندهها و مدت ماندگاری آلودگی هوا در مقایسه با سالهای گذشته است؛ دادههایی که بهطور تخصصی نیز توسط کارشناسان قابل بررسی و تحلیل است.
وی با یادآوریِ قانون هوای پاک افزود: نباید فراموش کرد که کنترل آلودگی هوا یک مسئولیت فرابخشی است؛ بنابراین عملکرد هر دستگاه باید بهطور مجزا و بر اساس تکالیفِ قانونیِ محولشده سنجیده شود تا نقاط ضعف و قوت هر مجموعه بهصورت شفاف مشخص گردد.
معالوصف آلودگی هوای همدان در فصل سرد را نمیتوان تنها به پدیده وارونگی دما نسبت داد. وارونگی در بسیاری از موارد یک پدیده طبیعی است که تحت تأثیر شرایط جوی، دمای سطح زمین، سامانههای پرفشار و سرعت باد شکل میگیرد و به خودی خود به معنای آلودگی نیست؛ آنچه در چنین شرایطی مسئلهساز میشود، آلایندههایی است که پیش از وقوع یا در زمان ماندگاری هوای پایدار وارد جو شده و امکان پراکنده شدن ندارند.
از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از منابع انتشار در محیط شهری قابل مدیریت است؛ از تردد خودروهای شخصی و فرسوده گرفته تا وضعیت تاکسیها، مینیبوسها، کامیونتها و وانتبارها، نحوه مدیریت ترافیک، کیفیت و دسترسی حملونقل عمومی و فعالیت مراکز صنعتی و کارگاهی.
بر همین اساس، مدیریت آلودگی هوا نباید از روزی آغاز شود که شاخص کیفیت هوا وارد محدوده ناسالم شده است. پیشبینی دقیق شرایط جوی، بهویژه سرعت باد، میتواند چند روز زودتر احتمال ماندگاری آلایندهها را مشخص کند و به دستگاههای مسئول فرصت دهد پیش از وقوع بحران، حملونقل عمومی را تقویت، ترددها را مدیریت و در صورت ضرورت فعالیت مراکز آلاینده را محدود کنند.
در کنار این موضوع، توسعه شبکه پایش نیز اهمیت ویژهای دارد. هرچه اطلاعات از نقاط بیشتری از شهر در دسترس باشد، امکان شناسایی کانونهای آلاینده و تصمیمگیری مبتنی بر داده افزایش پیدا میکند. افزایش ایستگاههای پایش در مناطق پرتردد و دارای تراکم جمعیتی بالا میتواند یکی از نیازهای مهم همدان در مسیر مدیریت علمی آلودگی هوا باشد.
در نهایت، ارزیابی عملکرد دستگاهها نیز نباید به تعداد هشدارهای صادرشده محدود شود. تعداد روزهای ناسالم، شدت آلودگی، مدت ماندگاری آن و مقایسه وضعیت با سالهای قبل میتواند تصویر دقیقتری از میزان موفقیت برنامههای مدیریت آلودگی ارائه دهد.
همدان در برابر بخشی از آلایندهها، بهویژه گردوغبار با منشأ خارج از استان یا کشور، اختیار محدودی دارد؛ اما در برابر آلودگی ناشی از ترافیک و منابع شهری، امکان مداخله و کاهش آلایندگی بیشتر است؛ بنابراین چالش اصلی مدیریت آلودگی هوای زمستانی همدان فقط پیشبینی وارونگی نیست، بلکه استفاده از فرصت پیشبینی برای کاهش انتشار آلایندهها پیش از آن است که هوای پایدار آنها را در لایههای پایین جو محبوس کند.
