مسیر رسیدن به سکوی قهرمانی تنها با استعداد و تمرین هموار نمی‌شود. پشت هر مدال، مجموعه‌ای از مخارج تجهیزات، مربی، تغذیه و اعزام به مسابقات نهفته است؛ هزینه‌هایی که اغلب در آمارهای رسمی مغفول می‌مانند و در عمل، بار سنگین آن بر دوش ورزشکار و خانواده‌اش قرار دارد.
در حالی که مدیرکل ورزش و جوانان استان همدان از هزینه‌کرد بیش از 31 میلیارد ریال برای حمایت از 34 ورزشکار مستعد بازی‌های آسیایی و پاراآسیایی ناگویا طی یک سال گذشته خبر داده و اعلام کرده که 17 نفر از آنان شرایط حضور در این رقابت‌ها را کسب کرده‌اند، این پرسش مطرح است که این حمایت‌ها چه میزان از هزینه واقعی مسیر قهرمانی را پوشش داده است؟
بررسی وضعیت سه ورزشکار همدانی در رشته‌های تنیس روی میز، دوومیدانی نابینایان و کاراته، در کنار تجربیات یک خانواده ورزشی، آشکار می‌سازد که رسیدن به سطح ملی نه‌تنها پایان هزینه‌ها نیست، بلکه حفظ جایگاه قهرمانی نیز مستلزم تأمین مخارج سنگینی است.
ملی‌پوش تنیس روی میز که از هفت‌سالگی فعالیت حرفه‌ای خود را آغاز کرده و سابقه عضویت در تیم‌های ملی جوانان و دانشجویان را دارد گفت: اصلی‌ترین چالش این مسیر تأمین هزینه‌های تجهیزات و اعزام به مسابقات است.
هدیه آقامحمدی، اذعان کرد: بار مالی این رشته عملاً بر دوش خود ورزشکار است و حمایت مستمر و قابل‌توجهی از سوی هیئت، فدراسیون یا اداره ورزش صورت نمی‌گیرد. اگرچه فدراسیون هزینه‌های مربوط به اردوها را تقبل می‌کند و هیئت نیز گاهی با چشم‌پوشی از شهریه کمک‌حال است، اما هدایای اداره ورزش به هیچ‌وجه با مخارج ورزش حرفه‌ای همخوانی ندارد.
وی با اشاره به اینکه تنها در سال جاری سه تن از شاگردان بااستعدادش به‌دلیل مشکلات مالی ورزش را کنار گذاشته‌اند، تصریح کرد: در رشته‌های انفرادی، استعداد به‌تنهایی کافی نیست و بدون توان مالی، ادامه مسیر ناممکن است.
وی مطرح کرد: پرداخت کمک‌هزینه ماهانه باید در اولویت برنامه‌های حمایتی قرار گیرد؛ چراکه ورزشکاران سطح قهرمانی فرصت و زمان کافی برای اشتغال و کسب درآمد مستقل ندارند.
** وقتی یک کفش، چند ماه حقوق ورزشکار را مصرف می‌کند
قهرمان بازی‌های پاراآسیایی و دارنده 14 نشان جهانی و آسیایی، اصلی‌ترین مخارج ورزش قهرمانی را مربوط به تهیه مکمل‌ها، تجهیزات و تأمین مربی دانست و گفت: اداره ورزش ماهانه حدود پنج میلیون تومان و فدراسیون حدود 20 میلیون تومان کمک‌هزینه پرداخت می‌کنند، اما این مبالغ تنها بخشی از هزینه مکمل‌ها را پوشش می‌دهد؛ چراکه ورزشکار حرفه‌ای به حدود هفت تا هشت نوع مکمل نیاز دارد و بخش عمده هزینه را شخصاً می‌پردازد.
حمید اسلامی، با تأکید بر افزایش چشمگیر قیمت تجهیزات، به افزایش هزینه‌های خود اشاره کرد و گفت: کفشی که پیش‌تر چند میلیون تومان قیمت داشت، اکنون به 35 میلیون تومان رسیده است.
وی همچنین یادآور شد: اگرچه فدراسیون هزینه مربی اصلی را تأمین می‌کند، اما با توجه به نیاز به چندین مربی تخصصی، ازجمله مربی بدنسازی، کماکان بخشی از هزینه‌ها بر عهده خود اوست.
وی در نهایت، تأمین مربیان تخصصی و حمایت‌های مالی مستمر را از اولویت‌های ضروری در نظام پشتیبانی از ورزشکاران برشمرد.
** استعدادهایی که پیش از رسیدن به تیم ملی حذف می‌شوند
کاراته‌کای همدانی و ملی‌پوش سابق، مهم‌ترین هزینه‌های مسیر حرفه‌ای خود را تجهیزات و رفت‌وآمد عنوان کرد و گفت: عمده هزینه‌های تجهیزات، اردوها و مسابقات توسط خانواده پرداخت شده است.
به گفته مائده زارعی، حمایت دستگاه‌های ورزشی مستمر و ماهانه نبوده و در برخی موارد تنها برای انتخابی تیم ملی هزینه‌هایی از سوی هیئت پرداخت شده؛ در حالی که هزینه اردو، مسابقه و تجهیزات عمدتاً بر عهده ورزشکار و خانواده قرار دارد.
وی تأکید کرد: این شرایط می‌تواند ورزشکاران مستعد را از ادامه مسیر بازدارد؛ چراکه حتی هزینه چند میلیون تومانی رفت‌وآمد یک مسابقه نیز برای برخی خانواده‌ها سنگین است. همچنین ورزشکار حرفه‌ای علاوه بر تمرین تخصصی به بدنسازی و کلاس‌های تخصصی نیاز دارد که هزینه‌ها را افزایش می‌دهد.
** خانواده؛ حامی پنهان مسیر قهرمانی
طیبه زارعی، مادر مائده زارعی، با اشاره به تمرین روزانه دخترش گفت: بخش قابل‌توجهی از هزینه خانواده صرف رفت‌وآمد می‌شود، زیرا وسیله نقلیه شخصی در اختیار نداریم.
وی درباره تجهیزات نیز گفت: اگرچه برخی تجهیزات با استفاده مداوم حدود دو سال دوام دارند، اما به‌دلیل قیمت بالا خانواده گاهی تعویض آن‌ها را تا سه، چهار یا حتی پنج سال به تأخیر می‌اندازد.
او با اشاره به هزینه مسابقات خارج از کشور اظهار کرد: ورزشکارانی که هنوز عضو ثابت تیم ملی نشده‌اند، برای حضور در مسابقات آزاد خارجی عمدتاً باید هزینه‌های خود را پرداخت کنند؛ در حالی که پس از تثبیت جایگاه در تیم ملی، فدراسیون بخشی از هزینه اعزام را تقبل می‌کند.
زارعی معتقد است: حمایت‌ها باید متناسب با نیاز واقعی ورزشکار باشد و به جای پرداخت‌های مقطعی، تجهیزات، مربی، خدمات درمانی، خوابگاه و هزینه اعزام را پوشش دهد.
تجربه این ورزشکاران، پرسش مهم‌تری را پیش روی ورزش قهرمانی قرار می‌دهد؛ آیا در شرایط کنونی، استعداد به‌تنهایی برای رسیدن به قهرمانی کافی است یا توان مالی خانواده به شرطی پنهان در مسیر قهرمانی تبدیل شده است؟
در ادامه عضو هیئت‌علمی دانشگاه و دکتری مدیریت ورزشی، در پاسخ به این پرسش که آیا در ساختار فعلی، بخش عمده‌ای از هزینه‌های پرورش قهرمان بر عهده ورزشکار و خانواده اوست، اظهار کرد: ساختار مالی ورزش کشور به گونه‌ای است که وزارت ورزش و جوانان و کمیته ملی المپیک مسئول تأمین هزینه‌های جاری هستند. وزارت ورزش بودجه را از طریق ادارات و هیئت‌های ورزشی به استان‌ها منتقل می‌کند و کمیته ملی المپیک نیز منابع را از طریق فدراسیون‌ها به تیم‌های ملی می‌رساند.
مسعود فریدونی، با اشاره به ماهیت آماتور ورزش قهرمانی در ایران، خاطرنشان کرد: برخلاف رشته‌های حرفه‌ای مثل فوتبال، در اینجا حامیان مالی نمی‌توانند با سرمایه‌گذاری، درآمد مستقلی برای ورزشکاران ایجاد کنند.
وی افزود: وزارت ورزش و جوانان علاوه بر مأموریت‌های ورزشی، وظایف دیگری در حوزه‌های جوانان، سازمان‌های مردم‌نهاد و موضوعات مرتبط با ازدواج نیز بر عهده دارد؛ از همین رو، با توجه به ضرورت توسعه ورزش همگانی، بخش عمده‌ای از بودجه به این حوزه اختصاص می‌یابد و سهم نهایی ورزش قهرمانی و سایر بخش‌ها محدود می‌شود.
این استاد دانشگاه در ادامه ابراز کرد: با توجه به شرایط تورمی و اقتصادی، بسیاری از خانواده‌ها توان مالی حمایت از فرزندان بااستعداد خود را ندارند و همین موضوع منجر به انصراف بسیاری از استعدادها از مسیر قهرمانی می‌شود.
فریدونی بیان کرد: حمایت‌های مالی عمدتاً محدود به ورزشکاران عضو ثابت تیم ملی است که تعداد آن‌ها نیز اندک است و طی کردن مسیر طولانی و پرهزینه پیش از رسیدن به این جایگاه، مانعی بزرگ برای بسیاری از ورزشکاران محسوب می‌شود.
** تداوم این وضعیت، عدالت در کشف و پرورش استعدادهای ورزشی را با مشکل مواجه می‌کند.
وی در پاسخ به این پرسش که وضعیت فعلی چه تأثیری بر عدالت در کشف استعدادهای ورزشی دارد، توضیح داد: این چالش تنها مختص همدان نیست و ریشه در ساختار مالی و اداری ورزش کشور دارد. چون ورزش حرفه‌ای به معنای واقعی در بسیاری از رشته‌ها شکل نگرفته، رغبتی برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی وجود ندارد و این محرومیت به‌ویژه در سطح استانی بیشتر احساس می‌شود.
این استاد دانشگاه بهترین راهکار را ورود جدی هیئت‌های ورزشی به فرآیند استعدادیابی دانست و گفت: هیئت‌ها باید علاوه بر شناسایی استعدادهای برتر، برای جذب شرکت‌های خصوصی و مجموعه‌های سرمایه‌گذار در استان پیش‌قدم شوند. با ارائه مشوق‌هایی نظیر معافیت‌های مالیاتی، می‌توان همکاری بخش خصوصی، شهرداری‌ها و تعاونی‌ها را در حمایت از ورزشکاران جلب کرد.
فریدونی با ابراز نگرانی نسبت به هدررفت استعدادها به‌دلیل نبود متولی مشخص برای استعدادیابی، تأکید کرد: هدف اصلی باید فراهم کردن بستری برای شناسایی و شکوفایی استعدادهای همه اقشار باشد.
وی با اشاره به مفهوم عدالت اجتماعی در ورزش، خاطرنشان کرد: اکنون با افزایش هزینه‌ها و انتقال بار مالی به دوش خانواده‌ها، ورزش قهرمانی به‌تدریج به حوزه‌ای تبدیل شده که دسترسی به آن عمدتاً برای خانواده‌های متمول فراهم است؛ روندی که در صورت تداوم، فرصت برابر برای پرورش استعدادها را بیش از پیش از میان خواهد برد.
** ورزش قهرمانی نباید تنها در اختیار خانواده‌های متمول باشد.
فریدونی در پاسخ به چالش تبدیل شدن ورزش قهرمانی به فرصتی انحصاری برای خانواده‌های متمول، خاطرنشان کرد: به‌دلیل شرایط اقتصادی فعلی، ورزش تا حدودی به یک کالای لوکس تبدیل شده؛ چراکه افزایش هزینه‌های تجهیزات و ملزومات ورزشی، ادامه این مسیر را برای بسیاری از خانواده‌ها دشوار یا حتی غیرممکن ساخته است. با توجه به پیچیدگی‌های اقتصادی و فرهنگی کنونی، عبور از این بحران به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
او برای مقابله با این وضعیت، ورود جدی بخش خصوصی و شرکت‌های ورزشی را راهکاری کلیدی دانست و پیشنهاد کرد: با ایجاد مشوق‌های قانونی و مالیاتی، انگیزه شرکت‌ها برای سرمایه‌گذاری در ورزش افزایش یابد. برای جذب منابع مالی، باید متخصصان مدیریت و بازاریابی ورزشی در سطح استان‌ها وارد میدان شوند تا بتوانند با شرکت‌ها، ویژندها و شهرداری‌ها تعامل مؤثری برقرار کنند.
این استاد دانشگاه همچنین پیشنهاد داد: برای حمایت از جوانان مستعد، باید قراردادهای بلندمدت اسپانسرینگ و حتی قراردادهای شخصی با ورزشکاران یا تیم‌ها منعقد شود. همچنین شهرداری‌ها در بخش بودجه‌های فرهنگی، ظرفیت بالایی دارند. این نهادها با نگاهی متفاوت، از ورزش به‌عنوان یک محصول فرهنگی حمایت کنند.
فریدونی همچنین بر بهره‌گیری از مدل‌هایی نظیر «بورسیه ورزشی» و استفاده از ظرفیت‌های بازاریابی شرکت‌ها برای تأمین مخارج ورزشکاران تأکید کرد.
** ارزیابی حمایت‌های ورزشی باید بر اساس شاخص‌های مشخص انجام شود.
وی درباره شاخص‌هایی که باید برای سنجش کارآمدی هزینه‌های حمایتی ورزش قهرمانی منتشر شود، گفت: برای این امر می‌توان شاخص‌هایی مانند هزینه سرانه هر ورزشکار، ماندگاری استعداد، تعداد ملی‌پوشان، تعداد و کیفیت مدال‌ها و نسبت ورزشکاران تخصصی را مورد توجه قرار داد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: البته باید به مسائل تخصصی اقتصادی نیز توجه و شاخص‌ها را با توجه به منطقه، شرایط، رشته ورزشی و حتی سازمان یا ارگانی که از ورزش حمایت می‌کند، تقسیم‌بندی و بررسی کرد.
** انگیزه درونی؛ عاملی مهم در ماندگاری ورزشکار
فریدونی در پاسخ به این پرسش که آیا استعداد به‌تنهایی برای رسیدن به قهرمانی کافی است یا توان مالی خانواده به یک شرط پنهان تبدیل شده؟ گفت: بر اساس تحقیقات، حتی در صورت نبود باشگاه مناسب، مربی شایسته یا امکانات مالی کافی، اگر ورزش در وجود فرد «درونی» شده باشد و انگیزه درونی قدرتمندی داشته باشد، می‌تواند عامل اصلی تداوم فعالیت ورزشی او باشد.
وی در پایان تاکید کرد: اگرچه مشکلات اقتصادی و کمبود امکانات در سطح شهرها می‌تواند مسیر ورزشکاران را دشوار کند، اما این درونی‌شدنِ ورزش است که می‌تواند در وجود فرد باقی بماند و در نهایت، به حفظ سلامت و ادامه فعالیت حرفه‌ای او کمک کند.